gimnazjum [łac. < gr.] (gimnazjon): 1) w staroż. Grecji teren (park z budynkiem) przeznaczony do uprawiania ćwiczeń fiz., z czasem także miejsce spotkań towarzyskich i dysput; 2) w okresie hellenistycznym — rodzaj publ. szkoły średniej (w Rzymie od czasów Nerona); 3) od odrodzenia po współczesność — nazwa szkół średnich.

Polskie Gimnazjum w Cieszynie, szkoła zał. 1895 z inicjatywy Macierzy Szkolnej Księstwa Ciesz.; 1903 władze austr. nadały mu status szkoły państw.; od 1918 gimnazjum typu klas., 1929 podzielone na 2 szkoły: Państw. Gimnazjum Klas. im. A. Osuchowskiego i Państw. Gimnazjum Mat.-Przyrodnicze.

gimnazjum realne, typ szkoły średniej, z przewagą przedmiotów mat.-przyr.; powstało 1. poł. XIX w. jako alternatywa wobec → gimnazjum klasycznego; dawało uprawnienia do wyższych studiów techn. i na niektórych kierunkach uniwersyteckich.

Polskie Gimnazjum w Harbinie (Gimnazjum im. H. Sienkiewicza w Harbinie), działało 1915–49 na prawach pol. szkoły państw., zał. i utrzymywane przez Polonię mandżurską; centrum życia polonijnego.

gimnazjum klasyczne, typ ogólnokształcącej szkoły średniej, ukształtowany w pocz. XIX w.; podstawe programu stanowilo studiowanie języków klas. (gr. i łac.) oraz kultury staroż. Grecji i Rzymu.

Polskie Gimnazjum w Kwidzynie, jedyna pol. szkoła średnia na obszarze Prus Wsch., zał. 1937, utrzymywana przez Związek Pol. Tow. Szkolnych w Niemczech; kształciło Polaków z całych Niemiec; zamknięte 1939.

Sierakowskie Gimnazjum, szkoła zał. 1650 w Sierakowie przez K. Opalińskiego; zorganizowana wg programu J.Á. Komenskiego jako alternatywa wobec szkół → jezuickich; propagowało kształcenie w jęz. pol. oraz edukację humanist. i obywatelską; zamknięte 1656 wraz ze śmiercią fundatora.

Polskie Gimnazjum w Bytomiu, szkoła średnia otwarta 1932 dzięki wieloletnim staraniom Związku Polaków w Niemczech i Związku Pol. Tow. Szkolnych w Niemczech; nauczycielami byli obywatele pol.; mimo represji wobec uczniów, przetrwało do 1939.

Elbląskie Gimnazjum Akademickie, jedno z pierwszych w Polsce protest. gimnazjów humanist.; zał. 1535; od 1598 prowadziło kursy akademickie z teologii i filozofii; po okresie upadku w końcu XVII w. ponowny rozkwit w 1. poł. XVIII w.; w XIX w. przekształcone w prus. gimnazjum państwowe.

Gdańskie Gimnazjum Akademickie, luterańskie gimnazjum humanist., zał. 1558; jedna z najwyżej zorganizowanych szkół ówczesnej Polski; oprócz wykładowego języka niem. istniał lektorat z języka pol.; od 1580 wprowadzono 7 kursów akademickich, m.in.: teologii, filozofii, astronomii oraz medycyny; zał. Collegium Medicum — pierwszą na ziemiach pol. nauk. organizację lekarzy; istniało do 1817.