01_Objaśnienia wstępneUwagi ogólneW Encyklopedii Popularnej PWN tytuły (główki) haseł podano wersalikami półgrubymi, imiona — kapitalikami jasnymi, synonimy, formy oboczne nazw i nazwisk, pseudonimy — tekstem jasnym w nawiasach okrągłych, daty życia — tekstem jasnym w przecinkach; kwalifikatory, nazwy łacińskie (biologia), tytuły dzieł — kursywą; części główek, które pełnią funkcje pomocnicze (np. CENTRALNY KOMITET NARODOWY w Warszawie, POWSTANIE STYCZNIOWE 1863-64 ), tytuły rodowe i przyimki oznaczające szlachectwo ( de, von) — tekstem półgrubym, angielskie tytuły Sir i Dame — tekstem jasnym. Tytułem hasła jest w zasadzie rzeczownik w pierwszym przypadku, a w hasłach wielowyrazowych — jeżeli akcent treściowy pada na przymiotnik lub na rzeczownik w dopełniaczu — wyraz akcentujący tytuł hasła umieszczono na pierwszym miejscu, np. ALPEJSKA ROŚLINNOŚĆ, BURSZTYNOWY SZLAK, GŁĘBINOWA STREFA, KRYSTALOCHEMICZNA ANALIZA. W nawiasach kwadratowych [] podano wymowę, np. Anderson [ädotbl.x;nd&schwa.x; ^rsn], oraz języki, z których dany wyraz pochodzi (etymologię), np. Abak [łac. < gr.].Imiona i nazwiska obcokrajowców podano w brzmieniu oryginalnym z wyjątkiem powszechnie przyjętych w Polsce spolszczeń nazw rodów i imion osób panujących, np. ELŻBIETA I, ABBASYDZI, BABENBERGOWIE, KATARZYNA MEDYCEJSKA; w wypadku Rosjan podano w hasłach biograficznych także inicjał otczestwa.Zasady wymowy i transkrypcji Wymowę podano w formie uproszczonej, sylaby niezmienione w wymowie zastępując z reguły ~ (tyldą). Nie podano wymowy łacińskiej, jej ogólne zasady przedstawiają się następująco:c — wymawia się jak k przed: a, o, u, przed spółgłoską i na końcu wyrazu, jak c wymawia się przed e, i, y, ae, oeae, oe wymawia się jak e lub öngu — ngwph — fqu — kwrh — rsu czasem jak swth — tv — wx — ks.Nie podano również wymowy greckich wyrazów transliterowanych, jej zasady są przedstawione poniżej.Różnorodność systemów transkrypcji, często znaczny stopień jej skomplikowania, wymagający specjalistycznego przygotowania spowodował zastosowanie w Encyklopedii zapisu uproszczonego w taki sposób, aby głoski języka obcego oddać, w miarę możliwości, za pomocą liter oznaczających najbliższe głoski polskie.Ze względu jednak na występowanie, głównie w języku angielskim i francuskim, głosek całkowicie różniących się od dźwięków istniejących w języku polskim, zastosowano 12 znaków specjalnych:ä („a” z dwiema kropkami) — samogłoska przednia szeroka, pośrednia między polskim „a” i „e”ã („a” z znakiem ~) — „a” nosowe&schwa.x; („e” odwrócone) — samogłoska neutralna centralna, zupełnie obca językowi polskiemu, różniąca się od polskiego „e” przede wszystkim głębokim cofnięciem języka; brzmi jak mało wyraźne „e” ε(epsilon) — samogłoska ścieśniona, zbliżona do polskiego „e”, wymawiana z rozciągniętymi ustamiⁱ („i” podniesione) — po samogłosce oznacza osłabione polskie „j”, po spółgłosce natomiast jej silne zmiękczenieŋ („n” z ogonkiem) — tylnojęzykowe „n”, wymawiane podobnie jak w wyrazie polskim „bank” lub „ping-pong”ö („o” z dwiema kropkami) — samogłoska ścieśniona, pośrednia między polskim „e” i „o” ^r („r” podniesione) — tzw. „r” fakultatywne wymawiane tylko w pewnych dialektach i odmianach języka angielskiegoŧ („t” kreślone dwa razy) — spółgłoska szczelinowa bezdźwięczna, podobna do seplenionego „s” (język jest ułożony płasko między zębami)đ („d” kreślone) — dźwięczny odpowiednik „ŧ”, podobny do seplenionego „z” ü („u” z dwoma kropkami) — samogłoska ścieśniona, pośrednia między „i” i „u”^u („u” podniesione) — wymawiane jak polskie„u” w wyrazach „Europa” lub „pauza” : (dwukropek) — oznacza, że poprzedzająca go samogłoska jest długakropka pod samogłoską — oznacza, że akcent wyrazowy pada na tę sylabę.Nie oznaczono twardości „c”, „s”, „z” przed „i” w wyrazach zapożyczonych, np. sinologia, sinus, Sial lub polskim „ziścić” Wymowy nie podano w wypadku tytułów haseł w językach słowiańskich posługujących się alfabetem łacińskim (dolno- i górnołużycki, chorwacki, czeski, słowacki i słoweński) oraz w wypadku tytułów haseł w językach: litewskim, łotewskim i estońskim.Pomijając szczegóły dotyczące wymowy tych samych znaków literowych i ich połączeń w poszczególnych językach, podano jedynie wykaz znaków i ich kombinacji nie występujących w ortografii polskiej oraz ich przybliżoną polską transkrypcję oraz wymowę: ä — eč — czď — d miękkieđ, dj — dźě — je, iel’, lj — l miękkieň, nj — ńô — ouř — rzš — szť — t miękkiev — wž — żW językach czeskim i słowackim kreska nad samogłoską á, é, í, ó, ú, ý oznacza, że samogłoska jest długa. W transkrypcji z języków słowiańskich posługujących się grażdanką (rosyjski, ukraiński, białoruski i bułgarski) zastosowano zasady pisowni polskiej, wyrazy z języka macedońskiego i serbskiego podano w wersji łacińskiej. Nazwy i nazwiska w językach orientalnych, posługujących się alfabetem innym niż łaciński, podano w transkrypcji polskiej, której poszczególne systemy zostały opracowane przez naukowców, specjalistów w danym zakresie. Wyjątek stanowi język chiński, dla którego zastosowano odmianę transkrypcji łacińskiej, zwanej pinyin:i (po c, ch, r, s, sh, z, zh) — yi (po samogłosce) — ju (po j, q, y, x) — u umlautb — pc — c^h (c przydechowe)ch — cz^h (cz przydechowe)d — tg — kj — ćk — k^h (k przydechowe)ng — n (jak w wyrazie gong)p — p^h (p przydechowe)q — ć^h (ć przydechowe)r — ż (wyjątek końcówka er = er)sh — szt — t^h (t przydechowe)w — łx — śy — jz — czh — cz-ian — -ien-ong — -ungiu — -uejW pozostałych wypadkach samogłoski a, e, i, o, u, ü oraz spółgłoski f, h, m, l, n, s wymawia się jak w języku polskim. Nazwy japońskie podano w międzynarodowej transkrypcji Hepburna, opartej częściowo na pisowni angielskiej (powszechnie używanej w Japonii). Dla nazwisk indyjskich z końca XIX i początku XX w. zachowano transkrypcję angielską, stosowaną również w Indiach.Nazewnictwo arabskie podano w uproszczonej transkrypcji polskiej, wyprowadzonej bezpośrednio z pisma arabskiego oraz systemu transliteracji przyjętego 1971 przez Międzynarodową Organizację Normalizującą przy UNESCO.Nazwy i nazwiska greckie podano na ogół w uproszczonej transkrypcji polskiej. Jedynie niektóre terminy są transliterowane i aby poprawnie je wymawiać, należy przestrzegać następujących reguł:1) gamma (γ) przed samogłoskami tylnojęzykowymi g, k, kh (γ, κ, ×) ma wartość dźwiękową rezonansowej spółgłoski nosowej „n”, która występuje np. w języku polskim w wyrazie awans [awãs]: transliteracja wymowa aggelos angelos, ãgelos [ànioł’] egkomion enkomion, ękomion [‘panegiryk’] egcheiridion enchejridion [‘podręcznik’]2) spółgłoski przydechowe: kh, ph, th (×, φ, ) według tradycji polskiej wymawia się dwojako: tak, jak je transliterowano, bądź jako: ch, f, t: transliteracja wymowa charakter kharakter, charakter philosophos philosophos, filosofos thalatta thalatta, talatta [‘morze’]3) grupy spółgłoskowe transliteruje się: ζ — „z” (łaciński, polski) lub „dz” (polski), np. Zeus, Dzeus; ξ — „x” (łaciński), „ks” (polski) — ataraxia, ataraksia [‘spokój’].4) w Encyklopedii nie oznacza się iloczasu ety (η = e) i omegi (ω = o) oraz pomija się akcenty.5) samogłoska ypsilon (γ = y) ma w przybliżeniu wartość fonetyczną polskiego „y”, niemieckiego „ü”.6) przydech mocny ma odpowiednik literowy w językach łacińskim i polskim „h” (łac. harmonia, pol. harmonia)7) drugi element dwugłosek transliterowanych: ai, ei, oi ma wartość dźwiękową spółgłoski: aj, ej, oj8) dwugłoska oγ transliterowana ou ma wartość samogłoski u.Hasła geograficznePrzecinek w tytułach haseł geograficznych dwu- lub wielowyrazowych oznacza, że początek nazwy geograficznej stanowi wyraz lub wyrazy stojące po przecinku, np. ŚRÓDZIEMNE, MORZE.Obce nazwy geograficzne podano w pisowni oryginalnej w języku urzędowym, do nazw w językach posługujących się alfabetem niełacińskim zastosowano transkrypcję. Niektóre nazwy obce, od dawna przyswojone w polszczyźnie w brzmieniu odmiennym od oryginalnego, podano w wersji spolszczonej; wówczas obok tytułu podano w nawiasie nazwę w języku urzędowym, np. Paryż (Paris). W wypadku haseł państw podano w nawiasie okrągłym formę oryginalną oraz nazwę oficjalną w języku polskim, np. Dania (Danmark, Królestwo Danii); jeśli w państwie jest kilka języków urzędowych, nazwę oryginalną podano w każdym z tych języków. Dla nazw w językach lokalnych w krajach afrykańskich (poza Etiopią i krajami arabskimi), które nie mają własnej pisowni, przyjęto oficjalny zapis w języku urzędowym danego kraju.Alfabetyczny układ hasełZa podstawę układu alfabetycznego przyjęto kolejność liter alfabetu polskiego, od małej do wielkiej; o kolejności haseł złożonych z dwu lub więcej wyrazów decyduje kolejność liter w pierwszym wyrazie, później następnych, np.:ALGEBRAALGEBRA BOOLE’AALGEBRA LOGIKIALGEBRAICZNA FUNKCJAHasła biograficzne jednoimienne panujących oraz papieży ułożono według kolejności liczebników porządkowych, następnie według alfabetycznej kolejności przydomków lub drugich imion. W przypadku jednakowo brzmiących imion i liczebników układ haseł jest chronologiczny, np.:BOLESŁAW I BOLESŁAW I CHROBRYBOLESŁAW II ŚMIAŁYBOLESŁAW POBOŻNYOdsyłaczeNiektóre z podanych form obocznych tytułów haseł, nazwisk, także nazw spolszczonych, skrótowców, znane Czytelnikom nie mniej niż formy podstawowe, zapisano w postaci tzw. odsyłaczy prostych. Kierują one od nazwy rzadziej stosowanej do hasła właściwego, np. DYSOCJACJA FOTOCHEMICZNA fotoliza, AACHEN Akwizgran.Odsyłacze () w tekście hasła kierują do hasła, w którym omówiono problemy celowo w haśle odsyłającym pominięte, oraz do hasla, którego główka jest terminem różnym od terminu użytego w haśle odsyłającym. Odsyłacze „Zob. też” — stosowane wyłącznie na końcu hasła — wskazują na powiązania omówionych w haśle odsyłającym zagadnień z innymi, np. bardziej ogólnymi.KwalifikatoryNiektóre hasła rzeczowe, głównie jednobrzmiące o kilku znaczeniach, także hasła odsyłaczowe, otrzymały tzw. kwalifikatory, tj. oznaczenie dziedziny wiedzy, której dotyczą: anat. — anatomia antropol. — antropologia arch. — architektura archeol. — archeologia astr. — astronomia autom. — automatyka biochem. — biochemia biol. — biologia bot. — botanika bud. — budownictwo chem. — chemia daw . — dawniej demogr. — demografia druk. — drukarstwo ekol. — ekologia ekon. — ekonomia elektr. — elektryczność elektron. — elektronika elektrotechn. — elektrotechnika energ. — energetyka etnogr. — etnografia farm. — farmacja film — film filol. — filologia filoz. — filozofia fiz. — fizyka fizjol. — fizjologia fot. — fotografia genet. — genetyka geod. — geodezja geofiz. — geofizyka geogr. — geografia geol. — geologia geom. — geometria górn. — górnictwo graf. — grafika gram. — gramatyka hist. — historia hydrol. — hydrologia ikon. — ikonografia inform. — informatyka językozn . — językoznawstwo komunik. — komunikacja krystal. — krystalografia książka — książka leśn. — leśnictwo lit. — literatura log. — logika lotn. — lotnictwo łow. — łowiectwo mal. — malarstwo masz. — maszynoznawstwo mat. — matematyka mech. — mechanika med. — medycyna metalurgia — metalurgia meteorol . — meteorologia metodol. — metodologia metrol. — metrologia miner. — mineralogia mit. — mitologia muz. — muzyka naukozn. — naukoznawstwo ogrodn. — ogrodnictwo pedag. — pedagogika poligr. — poligrafia politol. — politologia pot. — potocznie prasa — prasa prawo — prawo przen. — przenośnie, w przenośni psychol. — psychologia radiotechn. — radiotechnika rel. — religia religiozn. — religioznawstwo roln. — rolnictwo rzem. artyst. — rzemiosło artystyczne rzeźba — rzeźba socjol. — socjologia sport — sport statyst. — statystyka szt. plast. — sztuki plastyczne teatr — teatr techn. — technika technol. — technologia telekom. — telekomunikacja teol. — teologia urb. — urbanistyka wet. — weterynaria włók . — włókiennictwo wojsk. — wojskowość zool. — zoologia zootechn. — zootechnika żegl . — żeglarstwo żegluga — żeglugaSkrótowce i skrótySkrótowce nazw organizacji, instytucji mają w zasadzie własne hasła odsyłające do pełnej nazwy (np. EWG Europejska Wspólnota Gospodarcza). Tytuł hasła powtarzający się w tekście został skrócony do pierwszej litery lub, w wypadku tytułów wielowyrazowych, do pierwszych liter kolejnych wyrazów we właściwej kolejności, np. AFRODYTA — A., STRZEMIĘ — s., MACEDOŃSKI JĘZYK — j.m.Oprócz skrótów i skrótowców przyjętych w pisowni i powszechnie używanych (wg Nowego słownika ortograficznego PWN), np. itp., i in., np., wg. zastosowano następujące skróty:aabstrakc. — abstrakcyjny adm. — administracyjny afg. — afgański afryk. — afrykański akad. — akademia akust. — akustyczny alb. — albański alegor. — alegoryczny alg. — algierski alp. — alpejski amer. — amerykański AN — Akademia Nauk analit. — analityczny anat. — anatomiczny ang. — angielski anglik. — anglikański angol. — angolski antarkt. — antarktyczny antropol. — antropologiczny arab. — arabski aram. — aramejski arch. — architektoniczny archeol. — archeologiczny archip. — archipelag (przed nazwą lub w nazwie) arcyks. — arcyksiążę (nie w wizytówce) argent. — argentyński arkt. — arktyczny arm. — armeński artyst. — artystyczny astr. — astronomiczny astrofiz. — astrofizyczny asyr. — asyryjski atmosf. — atmosferyczny atom. — atomowy austr. — austriacki austral. — australijski autonom. — autonomiczny awangard. — awangardowy azerb. — azerbejdżański Azja Mn. — Azja Mniejsza azjat. — azjatyckibb. — bardzo (poza hasłami na literę b) babil. — babiloński bałk. — bałkański barok. — barokowy bawełn. — bawełniany belg. — belgijski berliń. — berliński bialskopodl. — bialskopodlaski białorus. — białoruski białost. — białostocki bibl. — biblijny biel. — bielski biochem. — biochemiczny biogr. — biograficzny biol. — biologiczny birm. — birmański bizant. — bizantyński BJ — Biblioteka Jagiellońska bł. — błogosławiony BN — Biblioteka Narodowa boliw. — boliwijski bośn. — bośniacki bot. — botaniczny brandenb. — brandenburski brazyl. — brazylijski brun. — brunatny bryg. — brygada (przed nazwą lub w nazwie) bryt. — brytyjski bud. — budowlany bułg. — bułgarski burż. — burżuazyjny bydg. — bydgoskiccejl. — cejloński celt. — celtycki centr. — centralny ceram. — ceramiczny ces. — cesarski, cesarz (nie w wizytówce) chełm. — chełmski chełmiń. — chełmiński chem. — chemiczny chil. — chilijski chiń. — chiński chorw. — chorwacki chrześc. — chrześcijański ciech. — ciechanowski ciesz. — cieszyński cieśn. — cieśnina (przed nazwą lub w nazwie) cięż. atom. — ciężar atomowy cięż. właśc. — ciężar właściwy ciśn. — ciśnienie CKW — Centralny Komitet Wykonawczy cukr. — cukrowniczy cypr. — cypryjski cytol. — cytologiczny cyw. — cywilny cz. — część (z liczbą) cząst. — cząsteczka (w chemii) czechosł. — czechosłowacki czes. — czeski częst. — częstość, częstotliwość częstoch. — częstochowski czł. — członek ddekor. — dekoracyjny demokr. — demokratyczny dep. — departament (przed nazwą lub w nazwie) dł. — długość (z liczbą) dol. — dolar dol. — dolina (przed nazwą lub w nazwie) dow. — dowódca dr — doktor dram. — dramatyczny drewn. — drewniany druk. — drukarski duń. — duński dydakt. — dydaktyczny dyn. — dynastia (z nazwą) dyr. — dyrektor dyw. — dywizja (przed nazwą lub w nazwie)eE — długość geograficzna wschodnia egip. — egipski egz. — egzemplarz eklekt. — eklektyczny ekol. — ekologiczny ekon. — ekonomiczny ekspresjonist. — ekspresjonistyczny ekwad. — ekwadorski elb. — elbląski elektr. — elektryczny elektroakust. — elektroakustyczny elektromagnet. — elektromagnetyczny elektromaszyn. — elektromaszynowy elektron. — elektroniczny elektroopt. — elektrooptyczny elektrotechn. — elektrotechniczny embriol. — embriologiczny emigr. — emigracyjny energ. — energetyczny est. — estoński estet. — estetyczny etiop. — etiopski etnogr. — etnograficzny eur. — europejski eurazjat. — eurazjatycki ew. — ewentualnie ewang. — ewangelicki ff. szt. — funt szterling fal. — falowy fantast. — fantastyczny farm. — farmaceutyczny faszyst. — faszystowski feud. — feudalny filip. — filipiński film. — filmowy filol. — filologiczny filoz. — filozoficzny finans. — finansowy fiń. — iński fiz. — fizyczny fizjol. — fizjologiczny fizykochem. — fizykochemiczny flam. — flamandzki fot. — fotograficzny fotochem. — fotochemiczny fotoelektr. — fotoelektryczny fr. — francuski futuryst. — futurystyczny gg. — góry (przed nazwą lub w nazwie) galic. — galicyjski gamb. — gambijski gat. — gatunek gdań. — gdański gen. — generał (nie w wizytówce) genet. — genetyczny geod. — geodezyjny geofiz. — geofizyczny geogr. — geograficzny geol. — geologiczny geom. — geometryczny germ. — germański gęst. — gęstość gł. — główny, głównie gł. m. — główne miasto(a) głęb. — głębokość (z liczbą) gnieźn. — gnieźnieński gorz. — gorzowski gosp. — gospodarczy got. — gotycki górn. — górniczy gr. — grecki graf. — graficzny gram. — gramatyczny grenl. — grenlandzki grub. — grubość (z liczbą) gruz. — gruziński gub. — gubernia (z nazwą) gum. — gumowy gwin. — gwinejskihhandl. — handlowy hebr. — hebrajski hind. — hinduski hist. — historyczny hiszp. — hiszpański hitl. — hitlerowski hod. — hodowlany hol. — holenderski hond. — honduraski hr. — hrabia (nie w wizytówce) hrab. — hrabstwo (z nazwą) humanist. — humanistyczny hutn. — hutniczy hydrol. — hydrologicznyiIBL PAN — Instytut Badań Literackich PAN idealist. — idealistyczny im. — imienia (z nazwą) impresjonist. — impresjonistyczny ind. — indyjski indiań. — indiański indoeur. — indoeuropejski indonez. — indonezyjski inst. — instytut irac. — iracki irań. — irański irl. — irlandzki isl. — islandzki izrael. — izraelskijj.u. — język urzędowy (w hasłach państw) jag. — jagielloński jap. — japoński jądr. — jądrowy jedwabn. — jedwabniczy jeleniogór. — jeleniogórski jez. — jezioro (przed nazwą lub w nazwie) językozn. — językoznawczy jon. — jonowy jord. — jordański jugosł. — jugosławiańskikk. — koło (koło przy nazwach miejscowości) kal. — kaliski kam. — kamienny kambodż. — kambodżański kameruń. — kameralny kamer. — kameruński kanad. — kanadyjski kapitalist. — kapitalistyczny kard. — kardynał (nie w wizytówce) katol. — katolicki katow. — katowicki kauk. — kaukaski kazas. — kazaski KC — Komitet Centralny KG — Komenda Główna kiel. — kielecki kier. — kierownik kinet. — kinetyczny kirg. — kirgiski klas. — klasyczny klasycyst. — klasycystyczny klim. — klimatyczny kol. — kolejowy koloryst. — kolorystyczny kolumb. — kolumbijski kom. — komitet komunik. — komunikacyjny komunist. — komunistyczny kong. — kongijski koniń. — koniński konst. — konstytucyjny kontynent. — kontynentalny kor. — koronny koreań. — koreański kosm. — kosmiczny koszal. — koszaliński kośc. — kościelny KP — Komunistyczna Partia (w nazwie) kpt. — kapitan (nie w wizytówce) krak. — krakowski krośn. — krośnieński król. — królewski krystal. — krystaliczny kryt. — krytyczny ks. — książę (nie w wizytówce) kub. — kubański kult. — kulturalny ll. —lewy (w hasłach geograficznych) l. mn. — liczba mnoga l. poj. — liczba pojedyncza laot. — laotański leczn. — leczniczy legn. — legnicki leszcz. — leszczyński lib. — libijski libań. — libański liber. — liberyjski lir. — liryczny lit. — literacki litew. — litewski log. — logiczny lotn. — lotniczy lubel. — lubelski lubus. — lubuski lud. — ludowy luksemb. — luksemburski lwow. — lwowski łac. — łaciński łomż. — łomżyński łot. — łotewski łow. — łowiecki łódz. — łódzki łuż. — łużycki mm. — miasto (z nazwą) M. — Morze (w nazwie) maced. — macedoński magnet. — magnetyczny maks. — maksymalny mal. — malarski malaj. — malajski malez. — malezyjski małopol. — małopolski marksist. — marksistowski marok. — marokański marsz. — marszałek (nie w wizytówce) maszyn. — maszynowy mat. — matematyczny materialist. — materialistyczny mauret. — mauretański mazow. — mazowiecki mebl. — meblarski mech. — mechaniczny med. — medyczny meksyk. — meksykański melanez. — melanezyjski metal. — metalowy metalurg. — metalurgiczny meteorol. — meteorologiczny metodol. — metodologiczny mies. — miesięcy (z cyfrą) mies. — miesięcznik (przed nazwą) mieszcz. — mieszczański mieszk. — mieszkańcy (z liczbą) międzynar. — międzynarodowy min. — minister Min. — Ministerstwo miner. — mineralny minim. — minimalny mitol. — mitologiczny mjr — major (nie w wizytówce) mld — miliard (z liczbą) mln — milion (z liczbą) mł. — młodszy (z nazwiskiem lub imieniem) modernist. — modernistyczny mołd. — mołdawski mong. — mongolski monopolist. — monopolistyczny mor. — morski moraw. — morawski mosk. — moskiewski mozamb. — mozambicki murz. — murzyński muz. — muzyczny muzułm. — muzułmańskinN — biegun magnetyczny północny N — szerokość geograficzna północna n.e. — naszej ery n.p.m. — nad poziomem morza nacjonalist. — nacjonalistyczny nacz. — naczelny naft. — naftowy nar. — narodowy naturalist. — naturalistyczny nauk. — naukowy niderl. — niderlandzki niem. — niemiecki nieorg. — nieorganiczny nierozp. — nierozpuszczalny niger. — nigeryjski niz. — nizina (przed nazwą lub w nazwie) NK — Naczelny Komitet NKW — Naczelny Komitet Wykonawczy NMP — Najświętsza Maria Panna (w hasłach ze sztuki) nord. — nordycki norw. — norweski nowocz. — nowoczesny nowosąd. — nowosądecki nowozel. — nowozelandzki nowoż. — nowożytny oO. — Ocean (w nazwie) ob. — obecnie, obecna obj. — objętość (z liczbą) obuwn. — obuwniczy obw. — obwód, obwodowy odzież. — odzieżowy ogrodn. — ogrodniczy ok. — około olszt. — olsztyński opol. — opolski oprac. — opracował, opracowanie, opracowany opt. — optyczny org. — organiczny organiz. — organizacyjny orm. — ormiański ostroł. — ostrołęcki ośr. — ośrodek oświat. — oświatowy oświec. — oświeceniowypp.n. — pod nazwą p.n.e. — przed naszą erą p.p.m. — poniżej poziomu morza pakist. — pakistański palest. — palestyński państw. — państwowy pap. — papież (nie w wizytówce) papiern. — papierniczy paragw. — paragwajski patol. — patologiczny patriot. — patriotyczny pd. —południowy, południe pedag. — pedagogiczny pers. — perski peruw. — peruwiański petersb. — petersburski petrochem. — petrochemiczny piast. — piastowski pil. — pilski piotrk. — piotrkowski plast. — plastyczny płk — pułkownik (nie w wizytówce) płoc. — płocki płw. — półwysep (przed nazwą lub w nazwie) pn. — północny, północ pocz. — początek, początkowo podl. — podlaski poet. — poetycki pol. — polski poligraf. — poligraficzny polinez. — polinezyjski polit. — polityczny politechn. — politechnika poł. — połowa pomor. — pomorski por. — porucznik (nie w wizytówce) portug. — portugalski pot. — potocznie, potoczny pow. — powiatowy, powiat pow. — powierzchnia (z liczbą) powsz. — powszechny pozn. — poznański pozytywist. — pozytywistyczny ppłk — podpułkownik (nie w wizytówce) ppor. — podporucznik (nie w wizytówce) pr. — prawy (w hasłach geograficznych) prakt. — praktyczny prawosł. — prawosławny prez. — prezydent (przy nazwisku lub z nazwą) proc. — procentowy prof. — profesor prostop. — prostopadły protest. — protestancki prow. — prowincja (przed nazwą lub w nazwie) prus. — pruski pryw. — prywatny przebud. — przebudowany przekł. — przekład przeł. — przełom przem. — przemysłowy przemys. — przemyski przen. — przenośnie przewodn. — przewodniczący przyl. — przylądek (przed nazwą lub w nazwie) przyr. — przyrodniczy pseud. — pseudonim psych. — psychiczny psychol. — psychologiczny pt. — pod tytułem publ. — publiczny publicyst. — publicystycznyrracjonalist. — racjonalistyczny radiotechn. — radiotechniczny radom. — radomski radz. — radziecki realist. — realistyczny red. — redaktor red. nacz. — redaktor naczelny rel. — religijny religiozn. — religioznawczy renes. — renesansowy rep. — republika (przed nazwą lub w nazwie) republ. — republikański rewol. — rewolucyjny reż. — reżyserowany, reżyser (nie w wizytówce) robotn. — robotniczy rokok. — rokokowy roln. — rolniczy rom. — romański romant. — romantyczny ros. — rosyjski rozbud. — rozbudowany rozp. — rozpuszczalny równol. — równoległy rum. — rumuński rus. — ruski rz. — rzeka (przed nazwą lub w nazwie) rzem. — rzemieślniczy rzesz. — rzeszowski rzeźb. — rzeźbiarski rzym. — rzymskisS — biegun magnetyczny południowy S — szerokość geograficzna południowa samoch. — samochodowy sandom. — sandomierski sanskr. — sanskrycki satyr. — satyryczny sekr. — sekretarz (nie w wizytówce) seneg. — senegalski serb. — serbski siedl. — siedlecki sieradz. — sieradzki skand. — skandynawski skiern. — skierniewicki skórz. — skórzany słow. — słowiański słowac. — słowacki słoweń. — słoweński słup. — słupski socjaldemokr. — socjaldemokratyczny socjalist. — socjalistyczny socjol. — socjologiczny somal. — somalijski sow. — sowiecki społ. — społeczny sport. — sportowy spoż. — spożywczy spółdz. — spółdzielczy SSP — Szkoła Sztuk Pięknych st. — starszy (z nazwiskiem lub imieniem) stal. — stalowy staropol. — staropolski staroż. — starożytny stat. — statyczny statyst. — statystyczny stoczn. — stoczniowy stol. — stolica stow. — stowarzyszenie sud. — sudański sumer. — sumeryjski suwal. — suwalski syber. — syberyjski symbol. — symboliczny symbolist. — symbolistyczny symf. — symfoniczny syntet. — syntetyczny syr. — syryjski szczec. — szczeciński szer. — szerokość (z liczbą) szkl. — szklarski szwajc. — szwajcarski szwedz. — szwedzki śred. — średnica (z liczbą) średniow. — średniowieczny środk. — środkowy śródziemnomor. — śródziemnomorski św. — święty świat. — światowytt. — tom tab. — tabela tadż. — tadżycki tajl. — tajlandzki tanz. — tanzański tarn. — tarnowski tarnob. — tarnobrzeski tatar. —tatarski teatr. — teatralny techn. — techniczny technol. — technologiczny telef. — telefoniczny telegr. — telegraficzny telekomunik. — telekomunikacyjny telew. — telewizyjny temp. — temperatura temp. topn. — temperatura topnienia temp. wrz. — temperatura wrzenia teol. — teologiczny teoret. — teoretyczny tłum. — tłumaczenie tor. — toruński tow. — towarzystwo trad. — tradycyjny transp. — transportowy tropik. — tropikalny tunez. — tunezyjski tur. — turecki turkm. — turkmeński turyst. — turystyczny tybet. — tybetański tyg. — tygodnik (przed nazwą) tys. — tysiąc (z liczbą) tysiącl. — tysiąclecie uugand. — ugandyjski ukr. — ukraiński uniw. — uniwersytet ur. — urodzony (tylko w wizytówce) urb. — urbanistyczny urugw. — urugwajski utw. — utworzony uzb. — uzbecki wW — długość geograficzna zachodnia w. — wiek w. — wieś w. — wyspa (przed nazwą lub w nazwie) W. Brytania — Wielka Brytania w. kor. — wielki koronny w. książę — wielki książę W. Księstwo Litew. — Wielkie Księstwo Litewskie W. Księstwo Pozn. — Wielkie Księstwo Poznańskie w. litew. — wielki litewski wałb.— wałbrzyski WAM — Wojskowa Akademia Medyczna WAP — Wojskowa Akademia Polityczna warsz. — warszawski wełn. — wełniany wenez. — wenezuelski wet. — weterynaryjny wewn. — wewnętrzny węg. — węgierski wicemarsz. — wicemarszałek (nie w wizytówce) wicemin. — wiceminister wielkopol. — wielkopolski wietn. — wietnamski wil. — wileński wit. — witamina (z nazwą) wł. — włoski właśc. — właściwie włocł. — włocławski włók. — włókienniczy woj. — województwo, wojenny wojew. — wojewódzki wojsk. — wojskowy WP — Wojsko Polskie wrocł. — wrocławski wsch. — wschodni, wschód współcz. — współczesny współrz. — współrzędna wulk. — wulkaniczny wych. — wychowawczy wyd. — wydany, wydanie, wydawca, wydawany, wydawać wys. — wysokość (z liczbą) wyst. — wystawiony wyż. — wyżyna (przed nazwą lub w nazwie)zzach. — zachodni, zachód zagr. — zagraniczny zair. — zairski zał. — założony, założył, założyciel zam. — zamojski zamb. — zambijski zast. — zastępca (przed funkcją) zat. — zatoka (przed nazwą lub w nazwie) zaw. — zawodowy zbud. — zbudowany zewn. — zewnętrzny ZG — Zarząd Główny zielonogór. — zielonogórski zjedn. — zjednoczony zł — złoty zob. — zobacz zoogeogr. — zoogeograficzny zool. — zoologiczny zootechn. — zootechniczny zw. — zwany zwł. — zwłaszcza żegl. — żeglowny, żeglarski żel. — żelazny żyd. — żydowski