wychowanie, oddziaływanie na czyjąś osobowość, jej formowanie, zmienianie i kształtowanie; wyzwalanie w drugiej osobie bądź grupie społ. pożądanych stanów, jak rozwój, samorealizacja czy wzrost samoświadomości; efekt powyższych działań lub procesów; można wydzielić w. umysłowe, rel., moralne, fiz., estet. czy seksualne; ze względu na wiek osoby wychowywanej wyróżnia się w. dzieci (→ pedologia), dorosłych (→ andragogika) i ludzi starszych (gerontologia lub geragogika).

ateńskie wychowanie, system wychowania ukształtowany w staroż. Atenach; obejmował wychowanie fiz. i tzw. muzyczne (od słowa muza), czyli umysłowe, moralne i estet., zgodnie z gr. ideą wszechstronnego i harmonijnego kształtowania człowieka (kalokagatia).

świeckie wychowanie (wychowanie laickie), system wychowania i kształcenia nie związany z żadnym wyznaniem czy religią, oparty na nauce i zasadach etyki świeckiej.

kolektywne wychowanie, metoda wychowania wykorzystująca oddziaływanie zorganizowanej grupy (kolektywu) na jednostkę, podporządkowująca jednostkę celom i normom reprezentowanym przez grupę.

spartańskie wychowanie, system wychowania stosowany w staroż. Sparcie dla chłopców i dziewcząt (7–18 lat) i prowadzony w państw. zakładach typu koszarowego; młodzieńcy (18–20 lat) odbywali → efebię; celem było wychowanie ludzi silnych fizycznie, walecznych i zdyscyplinowanych.

cechowe wychowanie, forma wychowania przygotowująca młodzież do wykonywania rzemiosła, zapoczątkowana w średniowieczu przez cechy; kandydat pobierał naukę w warsztacie mistrza, przechodząc 3 stopnie zaw.: ucznia (terminatora), czeladnika (towarzysza), mistrza (majstra).

indywidualistyczne wychowanie, koncepcja wychowania, zgodnie z którą zasadniczym celem tego procesu jest rozwój indywidualny wychowanka; historycznie kształtowało się jako protest przeciwko apsychol., uniformizującemu wychowaniu zbiorowemu.

nowe wychowanie, reformatorski ruch pedag. rozwijający się w Europie w 1. poł. XX w. pod hasłami dostosowania treści, form i metod nauczania oraz wychowania do właściwości psych. dziecka, upodmiotowienia ucznia w procesie nauczania, zbliżenia szkoły do życia.

wychowanie fizyczne, część procesu wychowania, której zadaniem jest przygotowanie człowieka do uczestniczenia w kulturze fiz.; celem w.f. jest m.in. kształtowanie prawidłowej budowy ciała, rozwijanie sprawności fiz., podnoszenie odporności oraz wyrabianie nawyków czynnej rekreacji.

rycerskie wychowanie, system wychowania warstwy rycerskiej; kandydat na rycerza pełnił najpierw służbę na dworze pana feud., gdzie jako paź nabywał ogłady i dobrego wychowania, następnie uczestniczył w służbie wojsk. jako giermek, w 21. roku życia pasowano go na rycerza.