Podpowiadamy, co może zrobić rodzic, gdy nie dostanie się urlopu na czas egzaminów gimnazjalnych i matur

Studiowanie dzisiaj wygląda zupełnie inaczej niż jeszcze kilka lat temu. Wraz z rozwojem nowoczesnych mediów pojawiły się zupełnie nowe możliwości: internetowe platformy rekrutacyjne, e-studia zamiast wykładów, elektroniczne indeksy zamiast papierowych. Teraz do grona tych zmian dochodzi jeszcze jedna – studia można sobie kupić przez internet

W każdej klasie jest lizus. Jęczy o dobre oceny, zrobi wszystko, żeby przypodobać się nauczycielowi... Irytujące? Czasami bardzo, ale zdarza się przecież, że lizus przydaje się klasie

Jeśli od początku nastawisz się, że praca domowa jest złem koniecznym lub czymś do odbębnienia i zrobienia jak najszybciej – trudno Ci będzie to naprawić. Przydałoby się podejść do sprawy całkiem inaczej…

Czy faktycznie jest to jedyny znany uczniom sposób na spędzanie wolnego czasu – a jeśli nawet, to co w tym złego?

20 stycznia 2012 r. w siedzibie Polsko – Amerykańskiej Fundacji Wolności w Warszawie odbyła się Gala Finałowa Konkursu „Odkryj e-wolontariat”

Studniówka to nie tylko najważniejszy bal w życiu każdego człowieka. Zazwyczaj jest on również… najdroższy. I choć na pewnych rzeczach można zaoszczędzić, na niektórych po prostu się nie da

Liczba wagarowiczów drastycznie wzrasta. Co na to ich rodzice i kto ponosi odpowiedzialność za takie zachowanie uczniów?

cenobiorca, podmiot ekon. będący stroną transakcji kupna–sprzedaży (dostawcą lub odbiorcą), którego udział w rynku jest zbyt mały, by jego sprzedaż (lub zakupy) wpływały na cenę rynkową.

cenodawca (cenotwórca), podmiot ekon. będący stroną transakcji kupna–sprzedaży (dostawcą lub odbiorcą), którego udział w rynku jest na tyle duży, że jego sprzedaż (lub zakupy) mogą wpływać na cenę rynkową; c. przez swoje decyzje dotyczące konsumpcji i produkcji współokreśla ceny rynkowe.

Polska (Rzeczpospolita Polska, RP), państwo w Europie Środk., nad M. Bałtyckim; stol.: Warszawa; pow.: 312 685 km²; ludność: 38,2 mln mieszk. (2004); j.u.: polski; jednostka monetarna: złoty; godło i barwy państw.: Orzeł Biały w koronie na czerwonym polu oraz biel i czerwień (cynober), w dwóch poziomych i równych pasach (górny — biały, dolny — czerwony); hymn nar.: Mazurek Dąbrowskiego; święta nar.: 3 maja — Święto Nar. Trzeciego Maja — dzień uchwalenia konstytucji z 1791; 11 listopada — Nar. Święto Niepodległości (1918); graniczy z Rosją (210 km), Litwą (103 km), Białorusią (418 km), Ukrainą (535 km), Słowacją (541 km), Czechami (790 km) i Niemcami (467 km); dł. granicy mor. 440 km); dzieli się na 16 województw (do 31 XII 1998 — 49), 380 powiatów i 2478 gmin. Warunki Naturalne. Położenie geograficzne. P. leży między 54°50'08"N (punkt przylądkowy w Jastrzębiej Górze — Gwiazda Północy i pobliski przyl. Rozewie) a 49°00'N (szczyt Opołonek w Bieszczadach) oraz między 14°07'E (koryto Odry k. Cedyni) a 24°08'E (koryto Bugu k. Strzyżowa). P. znajduje się w strefie czasu środkowoeur. (czas słoneczny południka 15°E), latem wprowadza się czas wschodnioeur. (południka 30°E). Na terenie P. znajduje sie geom. środek Europy, przecinają się tu linie łączące: przylądki Nordkyn (Norwegia) i Matapan (Peloponez w Grecji) oraz przylądek Roca (Portugalia) i środk. Ural. Ukształtowanie powierzchni. Kraj nizinny; obszary poniżej 300 m n.p.m. zajmują 91,3% pow. (w tym depresje 0,2%), średnia wys. 173 m (75,1% pow. do 200 m), najwyższa 2499 m w Tatrach (Rysy), najniższa — 1,8 m p.p.m., depresja w delcie Wisły; powierzchnia P. jest nachylona z pd. na zachód. W pn. części Pojezierze Południowobałtyckie (m.in. Południowopomorskie, Chełmińsko-Dobrzyńskie, Wielkopolskie, Lubuskie) i Pojezierze Wschodniobałtyckie (Litewskie, Mazurskie) z rzeźbą młodoglacjalną (zlodowacenie bałtyckie); wały moren czołowych, m.in. pojezierza: Drawskie, Kaszubskie (Wieżyca — 329 m), Wzgórza Szeskie (wys. do 309 m), rozległe piaszczyste pola sandrowe z wydmami śródlądowymi (równiny: Augustowska, Mazurska, Bory Tucholskie), jeziora rynnowe (Jeziorak, Wigry, Ryńskie, Gopło), morenowe (Śniardwy, Mamry), wytopiskowe (Wdzydze) oraz ozy i kemy. W środk. części kraju — Niz. Środkowopolskie (m.in. Południowowielkopolska, Śląska, Północno- i Środkowomazowiecka) przechodzące ku wsch. w Niz. Północnopodlaską oraz Polesie, a ku zach. w Niziny Sasko-Łużyckie; rzeźba staroglacjalna (zlodowacenia środkowopol.); charakterystyczne wysoczyzny morenowe (Wał Trzebnicki — wys. do 284 m, Wysoczyzna Siedlecka, Kaliska, Rawska), równiny peryglacjalne (zerodowane moreny denne), m.in. równiny: Wrocławska i Radomska, torfowe zagłębienia bezodpływowe (pozostałości jezior polodowcowych). Wysoczyzny pojezierne, równiny denudacyjne i wysoczyzny morenowe są rozcięte szerokimi pradolinami, którymi odpływały wody topniejącego lodowca w czasie zlodowacenia środkowopol. (Równina Szprotawska, pradoliny: Wrocławska, Wieprza) i bałtyckiego (Toruńsko-Eberswaldzka, Warszawsko-Berlińska); w pradolinach wydmy śródlądowe, np. w Puszczy Kampinoskiej, miejscami bagna i torfowiska (w Kotlinie Biebrzańskiej). Wybrzeże M. Bałtyckiego (pobrzeża: Szczecińskie, Koszalińskie, Gdańskie) wyrównane, z szerokimi plażami, wałami wydmowymi (Łeba), mierzejami (Helska) i jeziorami przybrzeżnymi (Jamno, Łebsko, Gardno), miejscami klifowe (Wybrzeże Trzebiatowskie, Pobrzeże Kaszubskie). W pd. i pd.-zach. części P. strefa starych, zdyslokowanych w alp. orogenezie gór i wyżyn: Sudety (Śnieżka, 1602 m), Wyż. Śląsko-Krakowska (512 m k. Jerzmanowic), Wyż. Małopolska z G. Świętokrzyskimi (Łysica, 612 m), Wyż. Lubelsko-Lwowska z Roztoczem (Wielki Dział, 390 m); rozwinięta rzeźba krasowa (zwł. na Wyż. Krakowsko-Częstochowskiej — 400 jaskiń) i lessowa (wyżyny: Sandomierska, Lubelska). Na pd. i pd.-wsch. P. leżą młode góry fałdowe — Karpaty; obejmują one Centr. Karpaty Zach. z wysokogórskim masywem Tatr i tektonicznym obniżeniem Podhala oraz rozciągające się na pn. od nich fliszowe Karpaty Zewn., rozdzielone Przełęczą Łupkowską na Karpaty Zach. (Beskidy — 1725 m na Babiej Górze i Pogórze Beskidzkie) oraz Karpaty Wsch. (w granicach P. Bieszczady Zach. — 1348 m, Tarnica). Karpaty oddziela od położonych na pn. i zach. starych gór i wyżyn, trzeciorzędowe zapadlisko tektoniczne z kotlinami Sandomierską i Oświęcimską oraz leżącą tylko częściowo w granicach P. Kotliną Ostrawską. Klimat. Klimat umiarkowany przejściowy, kształtowany przez masy powietrza polarnomor. znad pn. części O. Atlantyckiego, polarnokontynent. znad Europy Wsch. i Azji, arkt. znad O. Arktycznego, podzwrotnikowomor. znad akwenów wokół Azorów oraz podzwrotnikowokontynent. znad Afryki. Wilgotne powietrze atlantyckie powoduje wzrost zachmurzenia i opady, zimą — odwilże, latem — ochłodzenia; stosunkowo suche powietrze polarnokontynent. przynosi pogodę słoneczną, zimą — mróz, latem — upały; cyrkulacja południkowa sprzyja napływowi powietrza arkt. z pn. (pogoda zmienna, znaczne ochłodzenia, m.in. przymrozki w maju) lub rzadziej zwrotnikowego z pd. (ocieplenie w zimie, upały latem). Na cyrkulację powietrza duży wpływ wywierają tzw. ośr. aktywności atmosf. — Wyż Azorski i Niż Islandzki, zimą formuje się trzeci ośr. — Wyż Eurazjat.; przez większą część roku przeważa w P. cyrkulacja zach. związana z przesuwaniem się atlantyckich niżów barycznych na wschód. Występuje charakterystyczna zmienność pogody i wahania w przebiegu pór roku. Średnia temp. w styczniu od 0–1°C na wybrzeżu i zach. do –4,5°C i –5,5°C na pn.-wsch., –7°C w górach (Kasprowy Wierch, –8,1°C), w lipcu od 16,5°C na wybrzeżu do 19°C na Niz. Śląskiej i w Kotlinie Sandom., w górach ponizej 10°C (Kasprowy Wierch, 7,2°C); średnia roczna suma opadów wynosi ok. 600 mm; w górach ponad 800 mm (Kasprowy Wierch 1721 mm, Śnieżka 1203 mm), na nizinach i wyżynach 600–750 mm; najmniej opadów otrzymuje Wielkopolska (zwł. część pn.) i Kujawy, leżące w cieniu opadowym Pojezierza Pomor. — w okolicach jez. Gopło w szczególnie suchych latach roczna suma opadów bywa niższa niż 300 mm. Wody. Pod względem hydrograficznym 99,7% obszaru P. leży w zlewisku M. Bałtyckiego, w tym 55,7% przypada na dorzecze Wisły, 33,9% na dorzecze Odry, 9,3% — na bezpośrednie zlewisko M. Bałtyckiego, 0,8% — na dorzecze Niemna; do M. Czarnego odpływają wody za pośrednictwem Dniestru (górny bieg Strwiąża) i Dunaju (górny bieg Czarnej Orawy), do M. Północnego za pośrednictwem Łaby (górne biegi Izery i Orlicy w Sudetach). Sieć rzeczna jest asymetryczna; stosunek dorzecza lewego do prawego dla Wisły przedstawia się jak 27 : 73, dla Odry — 30 : 70; wiąże się to z ogólnym nachyleniem powierzchni kraju oraz rozwojem rzeźby w trzeciorzędzie i czwartorzędzie; gęstość sieci rzecznej zróżnicowana — b. gęsta w Karpatach i Sudetach (duże zasilanie z opadów, słabo przepuszczalne podłoże, urozmaicona rzeźba), czterokrotnie rzadsza na wyżynach zbud. ze skał węglanowych; gł. rz.: Wisła (1047 km) z Narwią i Bugiem oraz Odra (854 km, w P. 742 km) z Wartą. W rzekach śnieżno-deszczowy ustrój zasilania z 2 wysokimi stanami wody: na wiosnę (zanik pokrywy śnieżnej i lodowej), w lecie (maksimum opadowe); niżówki: letnio-jesienne w całej P., zimowe w Sudetach, Karpatach i na Wyż. Lubelskiej. Jeziora (7081 o pow. większej niż 1 ha, wg A. Choińskiego 1994) zajmują zajmują 1% pow. P., gł. polodowcowe (83%), poza tym przybrzeżne, krasowo-bagienne (Polesie Zach.), górskie (Tatry, Karkonosze); największe jez. — Śniardwy (113,8 km²), najgłębsze — Hańcza (108 m). Bagna i torfowiska zajmują ok. 14,7 tys. km² (4,7% pow. kraju) i magazynują ok. 23 km³ wody; największe zespoły torfowisk i bagien występują w pn.-wsch. części P., nad Biebrzą i Narwią. Oprócz naturalnych zbiorników wodnych istnieją też sztuczne; jest ich ok. 100 o łącznej pow. 450 km² i pojemności 3,6 km³ (pojemność użytkowa 2,6 km³). Występują liczne źródła miner.: solanki (Kołobrzeg, Ciechocinek, Inowrocław), wody siarkowe (Busko Zdrój, Solec Zdrój), żelaziste (Nałęczów), szczawy (Krynica, Żegiestów, Polanica Zdrój) oraz cieplice (Cieplice Śląskie-Zdrój — 44°C, Lądek-Zdrój — 29°C, Duszniki Zdrój). Do wód przybrzeżnych P. należą 2 większe zatoki M. Bałtyckiego: Gdańska (z Zat. Pucką i Zalewem Wiślanym) oraz Pomorska (z Zalewem Szczec.). P. nie jest krajem zasobnym w wodę; powodują to zarówno czynniki klim.. (stosunkowo niskie opady) jak i warunki hydrol. (część wód podziemnych odpływa bezpośrednio do morza); do obszarów deficytowych zalicza się: Pojezierze Wielkopol. a zwł. Kujawy, część Niz. Mazowieckiej i Niz. Podlaskiej oraz wyżyny: Śląską i Kielecką; obszarami nadwyżkowymi są Karpaty, Sudety i pn. część pasa pojezierzy. Gleby. Wśród gleb P. wyróżnia się kilkadziesiąt jednostek systematycznych. Największą pow. (ok. 38 %) zajmują gleby brunatnoziemne, gł. brun. wyługowane oraz płowe; są to dobre gleby leśne oraz średnie gleby roln.; drugą grupą pod względem zajmowanej pow. (ok. 26%) są gleby bielicoziemne (powstałe gł. z ubogich utworów piaszczystych) — gleby kwaśne, ubogie w składniki miner., próchnicę, o niskiej wartości roln.; stanowią ponad 30% pow. użytków rolnych. Pozostałe typy gleb miner., jak: czarnoziemy, czarne ziemie, rędziny i mady są przeważnie b. żyzne, lecz zajmują niewielkie powierzchnie. Jakość gleb P. jest dość niska; wśród gruntów ornych tylko ok. 23% gleb uznać można za dobre lub b. dobre (klasy I–IIIb), natomiast najsłabsze gleby (klasy V–VI) zajmują ponad 30% pow. kraju. Szata roślinna. Flora P. należy do środkowoeur. prowincji lasów liściastych i mieszanych; obejmuje ponad 2300 gat. roślin naczyniowych i ponad 2000 gat. roślin plechowych; większość gat. roślin to element holarktyczny, niewielki jest udział gat. śródziemnomor. oraz irano-turańskich; lasy stanowią ponad 27% pow. kraju; najpospolitszym zbiorowiskiem leśnym są bory sosnowe i mieszane, a na siedliskach zasobniejszych — lasy liściaste, gł. buczyny i grądy (dębowo-grabowe), na podmokłych — olsy i łęgi; zespoły o zachowanym, pierwotnym charakterze roślinności są objęte ochroną jako parki nar., parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody lub pomniki przyrody (np. Białowieski Park Nar.); niektóre gat. roślin są reliktami, np. ostróżka tatrzańska (z trzeciorzędu), różanecznik żółty (relikt stepowy), brzoza karłowata (zlodowacenie karpackie) lub endemitami, np. dębik ośmiopłatkowy. Świat zwierzęcy. Pod względem zoogeograficznym P. należy do eur.-zachodniosyber. prowincji (część → Palearktyki); w jej średnio bogatej faunie występuje: 89 gat. ssaków, 220 gat. ptaków gniazdowych, 9 gat. gadów, 18 gat. płazów, 55 gat. ryb słodkowodnych, ponad 25 tys. gat. owadów i ok. 1400 gat. pajęczaków. Większość to zwierzęta leśne (żubr, jeleń, sarna, dzik, wilk, liczne ptaki); wśród zwierząt pn.-wsch. części kraju znajdują się typowe gat. tundry i tajgi (puszczyki, zając bielak, łoś, jarząbek, głuszec, cietrzew, orzechówka); na obszarach pd. i wyspowo występują rzadkie gat. stepowe (susły, żołna, wąż Eskulapa); na nizinach występują m.in.: ropucha szara, padalec, zaskroniec, zięba, kaczka krzyżówka, jastrząb, wiewiórka pospolita, zając szarak, sarna. W P. żyją też dawniej zagrożone wyginięciem a ob. liczniejsze: bóbr, kruk, kormoran czarny, łabędź niemy i bocian czarny. W wodach słodkich żyją ssaki: rzęsorek i wydra oraz b. liczne gat. ptaków: perkozy, kaczki, mewy. Typowe ryby wód słodkich to: ukleja, płoć, leszcz, lin, karp, okoń, szczupak, węgorz; w czystych i głębokich, dobrze natlenionych jeziorach: sandacz, sieja, sielawa. Swoisty charakter ma fauna Karpat i Sudetów (ryś, żbik, niedźwiedź brun., traszki, salamandra plamista, kumak górski, kozica, świstak, płochacz halny, pomurnik); ponadto w górach występują m.in.: pomrów błękitny (Bielzia caerulans), przeźrotki (Eucobresia i Semilimax), niepylak apollo, nadobnica alp., drozd obrożny, pliszka górska, pluszcz. Wiele zwierząt jest związanych z krajobrazem zmienionym przez człowieka; łąki są terenem lęgowym ptaków: czajki, bekasów, brodźców, rycyka, i b. rzadkiego bataliona; na polach uprawnych żyją myszy, norniki, chomik, z ptaków kuropatwa, przepiórka; wśród zabudowań występują: mysz domowa, wróbel domowy, jerzyk, gołębie, jaskółki. W M. Bałtyckim występuje kilka gat. ślimaków, małżów, chełbia modra; poławiane są: dorsz, śledź, szprot, kilka gat. fląder, łosoś; u wybrzeży mor. pojawiają się 3 gat. fok i morświn.W faunie P. spotyka się również gat. reliktowe, np. trzeciorzędowy skorupiak studniczek (zamieszkujący wody podziemne) oraz czwartorzędowe: skrzelopływka pn. (występująca w Tatrach, w Dwoistym Stawku Gąsienicowym i pod Furkotem) i pospolity podwój wielki (żyjący w M. Bałtyckim). Ochrona przyrody i stan środowiska. P. należy do krajów, w których najwcześniej (1868) podjęto działania na rzecz ochrony przyrody. Do 2002 ochroną objęto 33 787 pomników przyrody, utworzono 1345 rezerwatów przyrody (łączna pow. ok. 148 tys. ha), 23 parki nar. (ok. 314,5 tys. ha) oraz 120 parków krajobrazowych (ok. 256,9 tys. ha). Do końca lat 80. XX w. stan środowiska przyr. w P. systematycznie się pogarszał. W ostatniej dekadzie XX w., nastąpiło spowolnienie procesów degradacyjnych lub ich likwidacja, w tym gł. ograniczenie emisji zanieczyszczeń przez przemysł ciężki oraz znaczne zmniejszenie wpływu (antropopresji) dużych zakładów przem. na atmosferę, hydrosferę i biosferę, tj. zasoby odnawialne. Najwyższa antropopresja występuje na terenach dużych aglomeracji miejsko-przem., stanowiących łącznie nie więcej niż 7% pow. kraju. Od pocz. lat 90. XX w. obserwuje się zmniejszanie emisji zanieczyszczeń powietrza; emisja pyłów 1989–99 zmniejszyła się z 2,4 mln t do 0,8 mln t rocznie (o ok. 65%). Wody zaliczane do I klasy czystości, stanowiły 8,6% łącznej dł. badanych rzek (2001), wody II klasy — ok. 32,2%, wody III klasy — ok. 39,5% dł. rzek; reszta, tj. 19,7% dł. rzek, to wody pozaklasowe, nie odpowiadające normom. W 2001 około 68 tys. ha gruntów zdewastowanych i zdegradowanych (w sposób naturalny i antropogeniczny) wymagało rekultywacji i zagospodarowania. Zagrożenie potencjalne gleb użytkowanych rolniczo erozją wietrzną dotyczy ok. 47% użytków rolnych (pow. ok. 8,6 mln ha), a zagrożenie gruntów rolnych i leśnych erozją wodną powierzchniową — ok. 32% użytków rolnych i lasów (ok. 8,9 mln ha). W 2001 ok. 40% lasów państw. uznano za zdrowe, ok. 50% znalazło się w strefie ostrzegawczej (uszkodzenia słabe), a ok. 10% miało średnie i silne uszkodzenia, wynikające z oddziaływania gazów i pyłów. W P. rocznie wytwarza się ponad 11 mln t (ok. 46 mln m³) odpadów komunalnych (ok. 290 kg na 1 mieszk. rocznie) oraz ok. 124 mln t innych odpadów, w tym gł. przem.; ilość odpadów przem. uciążliwych dla środowiska, nagromadzonych na terenach zakładów, jest największa w rejonie: Katowic, Legnicy, Wałbrzycha, Krakowa, Szczecina i Tarnobrzegu. Gospodarka P. jest krajem rozwiniętym gospodarczo z przewagą przemysłu w tworzeniu produktu krajowego brutto. W 1989 zapoczątkowano proces przebudowy struktury gosp. — przechodzenie od systemu planowania centr. do gospodarki rynkowej; I 1990 wszedł w życie program radykalnych reform systemowych: wewn. wymienialność złotówki, liberalizacja handlu zagr. (zniesienie koncesji oraz prawie całkowita likwidacja ograniczeń ilościowych w eksporcie i imporcie) i handlu wewn. (wolne ceny, zniesienie systemu priorytetów i reglamentacji w obrocie zaopatrzeniowym między przedsiębiorstwami), prywatyzacja, porządkowanie stosunków kredytowych, tworzenie rynku kapitałowego (giełda papierów wartościowych) i systemu bankowego (m.in. prywatne banki), wprowadzenie nowego systemu podatkowego (m.in. podatek powsz. od osób fiz. oraz od towarów i usług). Przebudowie gospodarki P. towarzyszy zmiana sytuacji zewn., m.in. rozpad ZSRR i głęboki kryzys gosp. w państwach byłego RWPG (utrata trad. rynków zbytu), a także zahamowanie tempa wzrostu gosp. w krajach wysoko rozwiniętych; 1990 wartość produktu krajowego brutto spadła o 11,6%, nakładów inwestycyjnych o 10,6%, wzrosły natomiast gwałtownie ceny — o 686%; 1991 zahamowano hiperinflację, ale nadal pogłębiała się recesja gosp. — spadała wartość produktu krajowego brutto (o 7,6%); proces prywatyzacji przebiegał powoli w sferze produkcji, szybko w handlu (1991 udział prywatnego handlu w imporcie wyniósł ok. 50%, w eksporcie 22%, w handlu wewn. 83%), transporcie (27%) i usługach; 1990 produkcja sprzedana przemysłu była niższa o ok. 24% niż 1989, w tym w sektorze państw. i spółdz. o 25%, natomiast w sektorze prywatnym wzrosła o ok. 8%; spadek produkcji był niższy w przemyśle wydobywczym (gł. wydobycie węgla kam. i siarki) niż przetwórczym (gł. lekkim, elektromaszyn., metalurg.). Od 1992 następuje poprawa sytuacji gosp. kraju; 1996 produkt krajowy brutto wzrósł o 6,1% (2,6% w 1992) i wynosił 362,8 mld zł (134,6 mld dol. USA — 3484 dol. USA na 1 mieszkańca); zwiększyły się nakłady inwestycyjne (o 67,7% w stosunku do 1992), a zwł. nakłady na zakupy maszyn, urządzeń i środków transportu, przy niewielkim wzroście inwestycji na nowe budynki; inflacja wynosiła 19,4% (43% w 1992); następowało ciągłe zwiększanie udziału sektora prywatnego w podstawowych działach gospodarki, zwł. w przemyśle — 52,4% wartości sprzedanej przemysłu (31% w 1992), budownictwie — 88,4% (77%), transporcie — 42% (38%); udział zatrudnionych w sektorze prywatnym wzrósł z 48,9% w 1990 do 65,1% ogółu zatrudnionych. Rozpoczęto (1993) realizację programu Nar. Funduszy Inwestycyjnych (NFI), 1995 w dystrybucji znalazły się świadectwa udziałowe, 1997–98 nastąpiła ich wymiana na akcje NFI, od 1997 akcje 15 Nar. Funduszy Inwestycyjnych są notowane na giełdzie. Zaznaczyła się zmiana w gałęziowej strukturze gospodarki; spadł udział przemysłu i rolnictwa w tworzeniu produktu krajowego brutto, znacznie zwiększyła się rola usług; 1996 największy udział w tworzeniu produktu krajowego brutto (ceny bieżące) miał przemysł — 27,1% (sektor publ. 14%, prywatny 13,1%), handel — 14,7% (odpowiednio 0,8% i 13,9%), obsługa nieruchomości i firm 7,1% (1,1% i 6,0%), rolnictwo 6,0% (0,7% i 5,3%), transport i łączność 5,4% (3,8% i 1,6%), budownictwo — 5,3% (0,6% i 4,7%). Nastąpił wzrost produkcji sprzedanej przemysłu o 41,7% w stosunku do 1992 — największy w przemyśle produkującym komputery (o 326%), telewizory, radia, magnetowidy itp. (o 225%), samochody i przyczepy (o 221%), w działalności wydawniczo-poligraf. (o 99,4%), przemyśle gum. i tworzyw sztucznych, mebl. i papiern.; najmniejszy wzrost nastąpił w produkcji przemysłu wydobywczego (o 2,2%, przy znacznym obniżeniu produkcji sprzedanej górnictwa siarki), spadła (o 5,6%) sprzedaż energii, wody, gazu. W 1990–96 znacznie zwiększyły się inwestycje zagr.: 1993 ich wartość wynosiła ok. 2,6 mld dol. USA, a 1996 przekroczyła 6,6 mld dol.; łączna wartość zainwestowanego w P. kapitału zagr. (od 1990) wyniosła 1997 ponad 20 mld dol. USA (gł. kapitał amer., niem., międzynar., wł., fr., hol., koreań., bryt.). W tym czasie narastało zadłużenie państwa — wzrastał dług wewn., spadało zadłużenie zagr. (z 48,4 mld dol. USA w 1991 do 40,6 w 1996), gł. wskutek porozumień o restrukturyzacji i redukcji długu podpisanych z P. przez zagr. banki państw. skupione w Klubie Paryskim i zagr. banki komercyjne (Klub Londyński); wzrastały rezerwy walutowe kraju (4,7 mld dol. USA w 1990 do 18,0 mld dol. w 1996). W latach 1999–2001 nastąpiło spowolnienie dynamiki rozwoju gosp. w P. Tempo wzrostu PKB spadło do ok. 1% w 2001, produkcji globalnej do 1%, a wartości produkcji sprzedanej przemysłu do 0,6%. PKB wynosił 749 311 mln zł (2001); w przeliczeniu na 1 mieszk. 19 392 zł, czyli 4 737 dol. USA, a w g parytetu siły nabywczej — ok. 10 tys. dol. USA). W dalszym ciągu zmniejszał się udział przemysłu w tworzeniu PKB (do 20,9%, 2002). Pogłębił się deficyt budżetowy (do ponad 39 mld zł, 2002), narastało zadłużenie państwa z 280 mld zł do 354 mld zł, gł. wskutek wzrostu długu krajowego. Gwałtownie wzrosło bezrobocie, przekraczając 20% na pocz. 2002 (na koniec roku 19,7%). Spadała inflacja osiągając w tym czasie 1,8%. Zahamowane zostało tempo prywatyzacji gospodarki. Wartość kapitału zagr. zainwestowanego w P. do poł. 2002 wynosiła ok. 62 mld. dol. USA. Surowce mineralne. P. jest zasobna w surowce miner.; wydobywa się węgiel kam. (3,2% wydobycia świat., 2001) w 2 zagłębiach: Górnośląskim i Lubelskim, węgiel brun. (ok. 7%) — zagłębia Bełchatowskie, Konińskie, Turoszowskie, siarkę spadek wydobycia, z 4,7 mln t w 1990 do 1,2 mln t w 2000 w przeliczeniu na 100%, spowodowany zmniejszeniem świat. zapotrzebowania na siarkę rodzimą) — Tarnobrzeski Okręg Siarkowy, rudy miedzi (3,3% produkcji świat. miedzi rafinowanej, 2002) i srebro (7,5%) — Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy, rudy cynku (192 tys. t czystego metalu, 1999) i ołowiu (83 tys. t), sól kam., kamienie bud. (wapienie, piaskowce, margle i in.), gaz ziemny, ropa naft.; w pn.-wsch. P. nie eksploatowane rudy żelaza (magnetyty tytanonośne i wanadonośne). Przemysł. Podstawowymi surowcami energ. są węgiel kam. i brun. (3,5% wartości sprzedanej przemysłu, 2002); elektrownie cieplne wytwarzają 97,4% energii elektr., m.in.: Bełchatów (największa na świecie elektrownia na węgiel brun.), Kozienice, Turów; produkcja energii elektr. na 1 mieszk. — 3770 kW · h. Duży udział w wartości produkcji sprzedanej przemysłu miał przemysł spoż. (19,9%, zwł. mięsny, spirytusowy i drożdżowy, mleczarski, cukr.) i paliwowo-energ. (gł. paliw) oraz elektromaszyn. (maszyn., środków transportu, elektron.); ponadto chem. (nawozów sztucznych, org., gum. i tworzyw sztucznych), metalurg. (hutnictwo żelaza), lekki, zwł. włók., drzewno-papierniczy. Największym okręgiem przem. w P. jest GOP (gł. przemysł węglowy, energ., metalurg., maszyn.); inne duże ośr.: Warszawa (elektromaszyn., spoż.), Łódź (włók., odzież., dziewiarsko-pończoszniczy), Kraków (hutnictwo żelaza, elektromaszyn., chem., spoż.), Trójmiasto (stoczn., rafineryjny, chem.), Wrocław i Poznań (środków transp., metal., maszyn., spoż.), Szczecin (stoczn., spoż., maszyn.). Przemysł, zwł. wydobywczy, metalurg. i chem., powoduje szkody we wszystkich komponentach środowiska naturalnego; wody nadmiernie zanieczyszczone stanowią 40%, brak rzek I klasy czystości (wg kryteriów biol.); jedynie 57% ludności P. jest obsługiwana przez oczyszczalnie ścieków. Rolnictwo. Użytki rolne zajmują 58,7% pow. kraju, w tym grunty orne 44,5%, łąki i pastwiska — 13,2%, sady — 1% (2002); 2001 w Polsce było 1,88 mln gospodarstw indywidualnych, o przeciętnej pow. użyków rolnych 7,1 ha. 56,6% gospodarstw indywidualnych miało pow. do 5 ha, udział gospodarstw powyżej 10 ha wyniósł 19,1%. Od 1991 trwa proces restrukturyzacja gospodarstw państw.; 1992 rozpoczęła działalność Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa (od 2003 p.n. Agencja Nieruchomości Rolnych), której gł. zadaniem jest sprzedaż lub dzierżawa przejętych przez nią nierentownych państw. Gospodarstw rolnych; 1992–2001 Agencja przejęła 4700,5 tys. Ha; do końca 2001 trwale rozdysponowano1377,6 tys. ha, 2507,8 tys. ha wydzierżawiono, oddano: w administrowanie 12 tys. ha, w trwały zarząd i wieczyste użytkowanie 114,6 tys. ha, do rozdysponowania pozostało 651,7 tys. ha gruntów (w większości nadających się jedynie na cele nieroln., zwł. zalesienie). 1989–91 nastąpił spadek produkcji roln. O ok. 4%; susze 1992 i 1994 spowodowały, że mimo wzrostu produkcji w latach 1993, 1995 i 1996, jej wartość w stosunku do 1990 spadła o 7,3%; 1997 (mimo wielkiej powodzi) utrzymała się na tym samym poziomie (przy zmniejszeniu sie produkcji roślinnej o ok. 3% i wzroście produkcji zwierzęcej o ok. 4%); 2002, w porównaniu z 1995, wartość globalnej produkcji roln. zmniejszyła się, osiągając 98,9 (przy założeniu 1995 = 100), w stosunku do 2000 — wzrosła (103,9). W Polsce uprawia sie gł. zboża (77,1% pow. zasiewów) — pszenicę (22,4%), żyto (14,5%), jęczmień (9,8%), owies (5,6%) i pszenżyto (8,8%); ponadto — ziemniaki (7,5%), rośliny przem., gł. buraki cukrowe (2,8%), rośliny oleiste (4,2%), len, konopie oraz rośliny warzyne i sadownicze (jabłonie, wiśnie, maliny, truskawki, porzeczki); hoduje się trzodę chlewną, bydło, drób, owce. Warunki ekon. lat 90. nie były korzystne dla rozwoju rolnictwa; ceny artykułów przem. rosły znacznie szybciej niż produktów roln., wzrosły obciążenia finansowe rolnictwa (podatki, opłaty, składki ubezpieczeniowe) w stosunku do wartości produkcji czystej brutto; nastąpiło znaczne zmniejszenie inwestycji roln.; spadło (1990–96) zużycie nawozów sztucznych ze 164 kg do 84,5 kg na 1 ha użytków rolnych, pasz treściwych, środków ochrony roślin itp.; 1996–2000 zużycie nawozów azotowych, fosforowych i potasowych wyniosło 87,1 kg czystego składnika na 1 ha użytków rolnych, w roku gosp. 2001/02 — 93 kg). W rybołówstwie podstawowe znaczenie mają połowy mor. (818 tys. t w 1980, 479 tys. t — 1990, 204,4 tys. t — 2002), gł. porty rybackie: Świnoujście, Gdynia, Kołobrzeg, Ustka, Darłowo. W latach 90. nastąpiła kasacja lub wyprzedaż trawlerów przez armatorów dalekomor. Oraz prywatyzacja przedsiębiorstw państw. zajmujących sie rybołówstwem bałtyckim. Rozwinięta gospodarka leśna; lasy zajmują 28,5% pow. Kraju (najwięcej w zach. Polsce, między doliną Warty i Notecią a Przedgórzem Sudeckim, najmniej na zach. Mazowszu); gat. dominującym jest sosna (niemal 70% pow. leśnej); 2001 pozyskano 25 mln m³ grubizny (gł. drewno tartaczne i papierówka).Turystyka. Od 1989 znacznie się zmniejszył krajowy ruch turyst., liczba osób przyjeżdżających z zagranicy wzrosła natomiast z ok. 37 mln w 1991 do 82 mln (1995), a ostatnio spadła do ok. 50,7 mln (2002); przeważają Niemcy (przyjazdy jedno- lub dwudniowe; zakupy; kontakty handl.) oraz przybysze z Czech i Słowacji oraz krajów wschodnioeur. (przyjazdy gł. w celach zarobkowych — handel, praca); brak bazy turyst. spełniającej międzynar. standardy; 1991 wpływy z turystyki zagr. wyniosły 149 mln dol. USA, w 1999 — 6,1 mld dol.; gł. regionami turyst. są: wybrzeże M. Bałtyckiego (zwł. Trójmiasto i Mierzeja Helska), Pojezierze Mazurskie, Tatry, Beskidy, Sudety (zwł. Kotlina Kłodzka i Karkonosze); najczęściej odwiedzane m. — Warszawa i Kraków. Transport i łączność.Transportem kol. przewozi się 223 mln t ładunków rocznie (2002 i 304 mln pasażerów; długość linii kol. (1993) normalnotorowych eksploatowanych 21 tys. km (6,6 km na 100 km²), w tym zelektryfikowanych 12,2 tys. km; gł. linie kol.: Berlin–Poznań–Warszawa–Brześć (stacja przeładunkowa Małaszewicze), magistrala węglowa Tarnowskie Góry–Gdynia, linie z Katowic do Szczecina i na Ukrainę (stacje przeładunkowe w Żurawicy, Medyce); długość dróg o nawierzchni twardej 250 tys. km (79,9 km na 100 km²), w tym ponad 82% o nawierzchni ulepszonej; ponad 350 km autostrad (40 razy mniej niż w Niemczech, 2 razy mniej niż w Czechach i Słowacji); znaczny wzrost natężenia ruchu samoch. związany z ożywieniem ruchu turyst. i wymiany handl.; 2002 było zarejestrowanych 11 mln samochodów osobowych (2,4 mln w 1980) i 2,1 mln ciężarowych (0,6 mln); rurociągami (dł. 2286 km) przesyła się ropę i produkty naft., gaz ziemny i koksowniczy — gazociągami (17,5 tys km), gł. rurociąg — Przyjaźń; małe znaczenie żeglugi śródlądowej — 3640 km dróg wodnych, gł. Odra i Kan. Gliwicki; największy port rzeczny — Gliwice; 2002 mor. flota handl. P. miała pod swoją banderą 114 statków o łącznej nośności 2,3 mln DWT (1980 — 331 statków, 4,5 mln DWT), przewiozły one 25,2 mln t ładunków (1980 — 39,6 mln t); 1992 mor. porty handl. (Gdańsk, Szczecin–Świnoujście, Gdynia, Kołobrzeg) przeładowały 49 mln t ładunków (1980 — 61,5 mln t), gł. węgiel, koks, ropę naft. oraz przetwory naft. (Port Północny w Gdańsku), zboża, rudy żelaza, drobnicę; pod pol. banderą pływa 7 promów; największy port pasażerski Szczecin–Świnoujście (żegluga promowa), 1996 obsłużył 2,3 mln pasażerów (430 tys., 1990); transport lotn. (gł. pasażerski — 5,7 mln osób, w tym 3,7 mnl przewiozły PLL LOT; najważniejszy międzynar. port lotn. Warszawa. W 1985–2002 znaczny wzrost (o ponad 500%) liczby abonentów telefonii przewodowej (11 mln), dynamicznie rozwija się telefonia komórkowa; ponad 4-krotnie zwiększyła się liczba rozmów międzynarodowych. Handel zagraniczny. W 1990 saldo obrotów bieżących bilansu płatniczego było dodatnie (0,7 mld dol. USA); od 1991 występują trudności z jego zrównoważeniem; 1992 saldo bilansu płatniczego było ujemne i wynosiło 269 mln dol. USA (znaczne ujemne saldo zobowiązań odsetkowych, wyrównane wpływy i wydatki z handlu zagr.); deficyt ten pogłębił się znacznie 1993 i wynosił — 2,3 mld dol. USA (ujemne saldo obrotów towarowych z zagranicą i zobowiązań odsetkowych), a 1994 zmniejszył się do 944 mln dol.; w kolejnych latach następowało ciągłe pogłębianie się tego deficytu: 1,3 mld dol. 1996, 4,2 mld (wg szacunków) 1997 (wysokie, ujemne salda obrotów towarowych z zagranicą). W 1990 nastąpił wzrost obrotów (dane rejestrowane na podstawie dokumentu celnego — tzw. SAD) w eksporcie (o 14%) i spadek w imporcie (o 18%), a bilans obrotów handlu zagr. był dodatni (eksport 14,3 mld dol. USA, import — 9,5 mld), zmieniły się geogr. kierunki handlu: 1985–90 zmniejszył się o 10% udział obrotów z krajami byłego RWPG, wzrósł natomiast o 13% z krajami rozwiniętymi; 1996 wymiana handl. z krajami Unii Eur. objęła ok. 64,8% wartości obrotów pol. handlu zagr.; od 1991 następuje przewaga wartości importu nad eksportem; 1996 ujemne saldo w obrotach handl. z zagranicą wyniosło 12,7 mld dol. USA, w tym 59% tego salda dotyczyło handlu z krajami Unii Eur., prawie 7% — z Rosją; dodatnie saldo P. miała w handlu z Ukrainą, Bułgarią, Rumunią, Egiptem; ogólna wartość eksportu — 24,4 mld dol. USA, importu — 37,1 mld. P. eksportuje gł. węgiel i brykiety, samochody osobowe. Wartość eksportu 2002 w ruchu rzeczowym towarów wynosiła 41,0 mld dol. USA, importu — 55,1 mld dol. USA; udział eksportu w tworzeniu PKB — 28,1% (2001). Ujemne saldo w obrotach rowarowych 2001 dotyczyło wszystkich grup krajów; w ostatnich latach zmniejszyła się skala deficytu w handlu z krajami UE (z 62% ogólnego deficytu w 1998 do 41% w 2001), bowiem wystąpiło dodatnie saldo wymiany towarowej z Niemcami i Danią; poprawia się saldo wymiany z krajami CEFTA, trwa duża nierównowaga w handlu z Rosją (14% całego deficytu, 2001). Głównym partnerem handl. Są Niemcy (24,3% importu, 32,4% eksportu), ponadto Włochy (8,4% importu, 5,5% eksportu), Francja (6% eksportu), Rosja (8,0% importu). Najważniejszymi artykułami eksportowymi są: samochody osobowe, silniki spalinowe tłokowe i części, artykuły spoż. (w tym m.in. owoce mrożone, przetwory owocowe, mleko i śmietana, czekolada i wyroby czekoladowe), węgiel kam. i brykiety, wyroby gotowe walcowane płaskie, sztaby, kątowniki, drut i in., aluminium i produkty z aluminium, papier, karton itp., miedź, stopy miedzi i wyroby z miedzi, wyroby z kauczuku, szkło i wyroby ze szkła, drewno i wyroby drewniane. Szczególnie istotny dla pol. gospodarki jest import ropy naft. i gazu ziemnego; ponadto importuje się produkty naft., samochody, tworzywa sztuczne, papier i wyroby papiern., włókna chem., wyroby walcowane, rudy żel., metali rzadkich, boksyty, cynę, samochody, sprzęt elektron. i elektrotechniczny.Ustrój Polityczny. Podstawy prawne ustroju RP są zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 IV 1997, zatwierdzonej w referendum 25 V 1997 i obowiązującej od 17 X 1997; jej uchwalenie było poprzedzone długim okresem przejściowym, w którym pocz. (IV–X 1992) obowiązywały częściowo znowelizowane postanowienia konstytucji z 22 VII 1952, a następnie (X 1992–X 1997) tzw. Konstytucja mała uchwalona 17 X 1992 oraz pozostawione przez nią w mocy postanowienia konstytucji z 1952. Uchwalenie nowej konstytucji nastąpiło w wyniku kompromisu SLD, PSL, Unii Wolności i UP, jej treści aksjologiczne stanowią wypadkową koncepcji lansowanych przez te ugrupowania, a jej ujęcie jest dostosowane do wzorów rozwiniętych państw demokratycznych. Konstytucyjne zasady ustroju odzwierciedlają wartości i tradycje typowe dla państw naszego kręgu kultury prawnej, np. zasady: suwerenności narodu, suwerenności i niepodległości państwa, demokr. państwa prawnego, pluralizmu polit. i wolności działania partii polit., podziału władz, przyrodzonej godności człowieka wyznaczającej system praw i wolności jednostki. Konstytucyjne prawa i wolności nawiązują do rozwiązań przyjętych w demokracjach zach., a także w Europejskiej konwencji praw człowieka. Prawa i wolności przysługują w zasadzie „każdemu”, niektóre z nich jednak są zastrzeżone tylko dla obywateli RP; ich treść (ujęta w 3 kategorie: prawa i wolności osobiste, prawa i wolności polit. oraz wolności i prawa ekon.) osnuta jest wokół 3 gł. idei: przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka; wolności człowieka, rozumianej jako swoboda czynienia wszystkiego, czego prawo nie zakazuje, o ile nie koliduje to z prawami lub wolnościami innych osób; równości, oznaczającej zakaz dyskryminacji. Ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności mogą być ustanowione tylko w drodze ustawy i w zakresie koniecznym w celu ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publ., ochrony środowiska, zdrowia i moralności publ. albo wolności i praw innych osób, muszą pozostawić w proporcji do rangi interesu, którego ochronie mają służyć. Ochrona praw i wolności należy do władzy sądowniczej, gł. rolę odgrywa Trybunał Konst.; szczególnymi instrumentami są: skarga konst., 2-instancyjność procedur sądowych oraz możność zwrócenia się do → rzecznika praw obywatelskich. System konst. organów państwa jest oparty na zasadzie podziału władz, która nakazuje wyodrębnienie organów ustawodawczych, wykonawczych i sądowniczych, zapewnienie niezależności i odrębności kompetencyjnej sądom i trybunałom, oparcie relacji między organami ustawodawczymi (egzekutywą) na mechanizmie wzajemnie hamujących się powiązań. W Polsce przyjęto parlamentarno-gabinetową wersję tego mechanizmu, ale uzupełniano ją pewnymi rozwiązaniami mającymi chronić rząd, gdy parlament nie będzie zdolny do wytworzania stabilnej większości (tzw. system parlamentaryzmu zracjonalizowanego). Organami władzy ustawodawczej są sejm (460 posłów) i senat (100 senatorów), wyjątkowo (np. w celu pociągnięcia prezydenta do odpowiedzialności konst.) obradują one wspólnie, tworząc Zgromadzenie Nar.; kadencja trwa 4 lata i biegnie do dnia poprzedzającego pierwsze posiedzenie nowo wybranego sejmu. Sejm może się rozwiązać przed upływem kadencji, rozwiązanie decyzją prezydenta jest możliwe tylko w razie niezdolności sejmu do wyłonienia rządu bądź uchwalenia budżetu. Sejm i senat funkcjonują na zasadzie permanencji (w każdym czasie mogą być zwoływane posiedzenia i podejmowane uchwały). Ugrupowania polit. reprezentowane w sejmie tworzą kluby i koła; funkcjonowanie obu izb opiera się na — wyznaczanej wynikami wyborów parlamentarnych — odrębności większości (popierającej rząd) i opozycji. Sejm uchwala ustawy, sprawuje kontrolę nad działalnością rządu i egzekwuje jego odpowiedzialność, powołuje (wybiera) większość pozostałych organów konst. państwa; kompetencje senatu koncentrują się na udziale w funkcji ustawodawczej. Projekty ustaw są w sejmie rozpatrywane w procedurze 3 tzw. czytań, przedzielonych pracami komisji sejmowych; uchwalona ustawa trafia do senatu, który (w terminie 30 dni) może ustawę przyjąć, zaproponować do niej poprawki lub odrzucić; sejm może odrzucić propozycję senatu bezwzględną większością głosów, w przeciwnym razie stanowisko senatu uważa się za przyjęte. Ustawy są podpisywane przez prezydenta; może on odmówić podpisu (tzw. weto ustawodawcze — sejm może je przełamać większością 3/5 głosów) lub skierować ustawę do Trybunału Konst. (którego orzeczenie jest ostateczne). Sejm uczestniczy w procesie tworzenia rządu i może wyrazić rządowi bądź poszczególnym ministrom wotum nieufności; sprawuje kontrolę nad działalnością rządu i podległych mu organów; instrumentami tej kontroli są m.in. interpelacje i zapytania poselskie, komisje śledcze oraz udzielanie absolutorium. Z sejmem współdziała → Najwyższa Izba Kontroli, m.in. przedstawiająca opinię w przedmiocie absolutorium. Władzę wykonawczą sprawuje prezydent i rząd; ich pozycja jest w sposób wyraźny oddzielona. Prezydent jest głową państwa; wyłania go naród w wyborach powsz. na 5-letnią kadencję; nie ponosi odpowiedzialności polit. przed sejmem (nie może być odwołany wskutek negatywnej oceny jego polityki); w razie naruszenia konstytucji, ustawy lub popełnienia przestępstwa Zgromadzenie Nar. może go postawić w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu; Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ograniczyła jego rolę i zadania. Prezydent jest najwyższym przedstawicielem państwa, czuwa nad przestrzeganiem konstytucji, stoi na straży suwerenności i integralności państwa; ma wiele uprawnień w stosunku do parlamentu (m.in. zarządzanie wyborów, inicjatywa ustawodawcza, weto ustawodawcze, rozwiązanie sejmu), rządu (m.in. jego powoływanie) oraz sądów (m.in. powoływanie sędziów, prawo łaski), a także w sprawach polityki zagr. (ratyfikacja umów międzynar.) i obronności państwa (zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, wprowadzanie stanu woj. i wyjątkowego). Do ważności aktów prawnych prezydenta konieczne jest uzyskanie kontrasygnaty (podpisu) premiera, który w ten sposób przejmuje za nie odpowiedzialność wobec sejmu; konstytucja wymienia listę aktów zwolnionych z obowiązku kontrasygnaty. Rada Ministrów (rząd) składa się z prezesa (premiera), wicepremierów i min. (resortowych oraz tzw. ministrów bez teki). Prezydent desygnuje premiera i na jego wniosek powołuje Radę Min., następnie konieczne jest uzyskanie wotum zaufania od sejmu. Jeżeli procedura ta nie przyniesie skutku, to prawo wyboru premiera i rządu przechodzi na sejm, jeżeli nie uda się to w ciągu 14 dni, prezydent powołuje rząd, a jeśli nie uzyska on sejmowego wotum zaufania, to sejm zostaje rozwiązany. Rada Min. ponosi polit. odpowiedzialność przed sejmem (tzw. konstruktywne wotum nieufności — wyrażaniu wotum nieufności musi towarzyszyć wybór nowego premiera); wotum nieufności można też wyrazić poszczególnym min.; prowadzi politykę wewn. i zagr. RP; do jej kompetencji należą wszystkie sprawy polityki państwa nie zastrzeżone dla innych organów państw. i samorządu terytorialnego; wydaje akty normatywne — rozporządzenia i uchwały, które muszą pozostawać w zgodzie z ustawami; ma skład koalicyjny, a sposób jej działania zależy od spójności partii koalicyjnych i zakresu poparcia, jakim dysponują one w sejmie. Władzę sądowniczą sprawują sądy i trybunały. Sądy orzekają w sprawach indywidualnych (sprawują wymiar sprawiedliwości); na ich system składają się sądy powsz. — rejonowe, wojew. i apelacyjne oraz szczególne — wojsk. i Nacz. Sąd Adm.; w zakresie orzekania sądy są poddane jednolitemu nadzorowi Sądu Najwyższego. Sędziowie są powoływani przez prezydenta na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa i są nieusuwalni, chyba że na mocy orzeczenia sądu. Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów wybieranych przez sejm na 9 lat; orzeka o zgodności ustaw, umów międzynar. i in. aktów normatywnych z konstytucją (orzeczenia Trybunału mają charakter ostateczny, a uznanie niekonstytucyjności badanego aktu pozbawia go mocy obowiązującej), o skargach konst., o sporach kompetencyjnych między konst. organami oraz o zgodności z konstytucją celów i działalności partii politycznych. Trybunał Stanu składa się z przewodn. (którym jest z urzędu pierwszy Prezes Sądu Najwyższego) i 18 czł., wybieranych przez sejm na okres jego kadencji. Orzeka o odpowiedzialności osób zajmujących najwyższe stanowiska państw. (prezydent, premier, czł. rządu, prezes NIK, prezes NBP) za naruszenie konstytucji lub ustaw i może m.in. orzec karę usunięcia z urzędu. Na szczeblu lokalnym działa samorząd terytorialny, którego podstawowymi ogniwami są: gminy, powiaty, województwa rządowo-samorządowe. Historia. Piastowie. W IX–X w. na ziemiach pol. istniało kilka wczesnopaństw. organizacji terytorialnych, spośród których największe znaczenie osiągnęli Wiślanie wokół Krakowa i Polanie wokół Gniezna. Ci ostatni w X w. zdołali zjednoczyć większość plemion zamieszkujących te ziemie i stworzyć państwo pod dziedziczną władzą → Piastów. Pierwszy hist. książę P., Mieszko I, przyjął 966 z Czech chrzest i rozpoczął proces → chrystianizacji kraju; w trakcie swoich rządów opanował środk. i podporządkował sobie zach. Pomorze, przyłączył Śląsk i Małopolskę z Krakowem. Politykę konsolidacji i centralizacji państwa oraz dalszej ekspansji terytorialnej (zajęcie Milska i Łużyc, przyłączenie Grodów Czerwieńskich) kontynuował Bolesław I Chrobry; w rezultacie zjazdu z ces. Ottonem III w Gnieźnie 1000 uzyskał potwierdzenie swej pełnej suwerenności, powstała też niezależna od Niemiec metropolia kośc. w Gnieźnie, z biskupstwami w Poznaniu, Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu; jego panowanie uwieńczyła koronacja 1025. Po śmierci Bolesława nastąpił okres dezorganizacji wewn., interwencji sąsiadów i utraty niezależności od Niemiec; stabilizację kraju przywrócił 1047–50 Kazimierz I Odnowiciel, wówczas też stol. państwa został Kraków. Do dalszego wzmocnienia P. doprowadził Bolesław II Śmiały, a jej międzynar. pozycję ugruntowała koronacja 1076. Opozycja wewn. zmusiła jednak króla do opuszczenia kraju (po egzekucji biskupa krak. Stanisława); nastąpił ponowny okres osłabienia wewn. kraju, przerwany rządami Bolesława III Krzywoustego, który 1109 odparł niem. interwencję zbrojną, następnie opanował Pomorze Gdań. i ziemię lubuską oraz narzucił zwierzchność Pomorzu Zachodniemu. Po jego śmierci P. weszła w ponad 150-letni okres rozbicia dzielnicowego; pocz. władzę w poszczególnych dzielnicach sprawowało, na zasadach określonych → testamentem Bolesława Krzywoustego, 4 jego synów, jednak stopniowo poszczególne księstwa korzystały z coraz większej samodzielności polit. (przez cały ten okres utrzymało się jednak decydujące znaczenie księcia rządzącego w Krakowie), a w wyniku dalszych podziałów dynastycznych ich liczba rosła, szczególnie na Śląsku, Kujawach i Mazowszu; Małopolska i Wielkopolska okresowo tylko ulegały dalszym podziałom. Utrzymująca się jedność kośc. prowincji, tradycja dawnego Królestwa oraz zacieśniające się związki gosp. poszczególnych części kraju sprzyjały tendencjom zjednoczeniowym. Pierwsze takie próby podjęli u schyłku XIII w. Henryk IV Probus i Przemysł II (koronacja 1295), jednak dopiero Władysławowi I Łokietkowi udało się — po krótkim okresie rządów czes. Przemyślidów na przeł. XIII i XIV w. — zjednoczyć znaczną część kraju (ok. 106 tys. km²) i koronować się 1320. Odrodzone państwo pol. stanęło wobec wrogiego sobie sojuszu czes.-krzyżackiego; od 1327 Czechy stopniowo uzależniały od siebie piastowskie księstwa śląskie, Krzyżacy zaś zagarnęli Kujawy (→ wojny polsko-krzyżackie). Pełnej konsolidacji państwa dokonał → Kazimierz III Wielki, znacznie rozszerzając granice P. na pd.-wsch. (ok. 170 tys. km²; wraz z lennami ok. 240 tys. km² i ok. 2 mln ludności), doprowadzając ją do stabilizacji wewn., rozwoju gosp. i wzrostu znaczenia międzynarodowego. Na mocy układów z węg. Andegawenami po śmierci (1370) ostatniego króla-Piasta nastąpiły rządy Ludwika Węgierskiego; 1384 władzę objęła jego córka Jadwiga, która w wyniku układu w Krewie (1385) poślubiła w. księcia litew. Jagiełłę, co zapoczątkowało unię pol.-litew. i panowanie w P. dyn. Jagiellonów. Patrymonialny charakter państwa we wczesnym śreniowieczu stopniowo ulegał ewolucji wraz ze wzrostem znaczenia możnych, uzyskujących coraz liczniejsze przywileje jednostkowe i ziemskie; najznaczniejsi spośród nich, zw. komesami, sprawowali urzędy państw. i zarząd grodów. Ludność dzieliła się na wiele grup, zróżnicowanych pod względem pozycji społ.; znaczna jej część świadczyła rozmaite powinności wobec księcia i jego administracji (ludność → służebna). Możni i Kościół otrzymywali od księcia ziemię wraz z chłopami, którzy stawali się ich poddanymi, coraz bardziej uzależnionymi od właściciela ziemskiego po otrzymaniu przez niego → immunitetu; chłopi świadczyli czynsze, niekiedy niewielkie robocizny; wolność osobistą i prawo do własności ziemskiej zachowali wojowie, zobowiązani do służby wojsk.; wokół grodów od X w. rozwijały się podgrodzia — osady typu miejskiego, zamieszkiwane przez rolników, ale także coraz liczniej przez rzemieślników i kupców. Rozwijająca się od XIII w. → kolonizacja na prawie niemieckim oraz recepcja tego prawa niosły ze sobą swobody osadnicze, samorząd wiejski, nowe regulacje prawne, także przebudowę prawną i terytorialną miast. W XIII i XIV w. z warstwy wojów uformowała się jako „stan rycerski” → szlachta, stopniowo zbliżając się do możnowładztwa i z czasem tworząc z nim wspólny stan. Znaczny napływ obcej ludności w XIII w. oraz przesunięcie granic na wsch. w XIV w. doprowadziły do przekształcenia P. w państwo niejednolite etnicznie; na wsch. państwa liczebnie dominowała ludność rus., wśród przybyszów gł. rolę odgrywali Niemcy — chłopi osadzani na wsi, zwł. na Śląsku i Pomorzu, mniej licznie w Wielkopolsce, oraz mieszczanie w dużych miastach, w wielu z nich stanowiący grupę patrycjuszy; coraz większą rolę odgrywali w miastach → Żydzi.Jagiellonowie. Panowanie → Władysława II Jagiełły umocniło kraj zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie. Zwycięska wojna z Krzyżakami (Grunwald 1410) usunęła zagrożenie z pn., a unia w Horodle 1413 zacieśniła związek P. z W. Księstwem Litew.; zapewnienie sukcesji tronu pol. dla swych synów uzyskał Jagiełło za cenę licznych → przywilejów szlacheckich, kładących podwaliny pod późniejszą przewagę szlachty w państwie; politykę tę kontynuował Kazimierz IV Jagiellończyk, który zyskał przychylność szlachty wydając statuty → nieszawskie 1454 oraz ostatecznie niwecząc potęgę militarną zakonu krzyżackiego w zwycięskiej → wojnie trzynastoletniej 1454–66, zakończonej przyłączeniem do P. → Prus Królewskiech i Warmii oraz przekształceniem państwa zakonnego w lenno P. Rządy Jana I Olbrachta i Aleksandra Jagiellończyka przyniosły dalsze wzmocnienie pozycji szlachty (przywilej → piotrkowski 1496 i konstytucja → nihil novi 1505). Okresem największego, wszechstronnego rozkwitu kraju, były lata panowania 2 ostatnich Jagiellonów, → Zygmunta I Starego i → Zygmunta II Augusta. Zaludnienie państwa pol.-litew. na przeł. XV i XVI w. osiągnęło zapewne ok. 7,5 mln; doprowadzono do przyjaznych stosunków z Habsburgami (układ w Wiedniu 1515); 1526–29 inkorporowano do Korony lenne dotąd Mazowsze; 1533 został zawarty trwały pokój z Turcją; toczyły się jedynie, ze zmiennym szczęściem i przerwami, wojny Litwy i P. z Moskwą (→ wojny polsko-moskiewskie). Oparcie się króla na magnatach zepchnęło szlachtę do opozycji i doprowadziło do wysunięcia przez nią programów → egzekucji praw i → egzekucji dóbr, akceptowanych ostatecznie przez Zygmunta II Augusta 1562–63. Na sejmie lubel. 1569 doprowadzono do trwałego połączenia P. i W. Księstwa Litew. unią realną (→ unia polsko-litewska) — powstała federacyjna Rzeczpospolita Obojga Narodów, o obszarze ok. 815 tys. km² (1582). Konsolidacja państwa za rządów Kazimierza III Wielkiego i Ludwika Węgierskiego sprzyjała wytworzeniu się monarchii stanowej, której wyrazem prawno-ustrojowym było pojęcie → Korony Królestwa Polskiego. Po śmierci Kazimierza III Wielkiego zwyciężyła zasada elekcyjności tronu pol.; silna w XIV i XV w. władza król. (szczególnie w zakresie zarządu państwem) stopniowo traciła niektóre prerogatywy na rzecz stanu szlacheckiego; w ciągu XV w. ukształtował się dwuizbowy → sejm walny; powiększało się znaczenie → sejmików ziemskich; nastąpił okres zw. → demokracją szlachecką. W gospodarce wiejskiej od 2. poł. XV w. coraz większą rolę odgrywały → folwarki, których produkcja (gł. zbożowa) była oparta na → pańszczyźnie; nastąpił rozwój rynku wewn., rozwinął się eksport na zach., gł. zboża i produktów leśnych drogą morską. Wśród słabych gospodarczo i politycznie miast szczególną rolę zajmował Gdańsk, największe i najbogatsze miasto Rzczypospolitej, cieszące się znaczną niezależnością i koncentrujące ogromną większość obrotów handl. kraju drogą mor. z zach. Europą. Stopniowo rozszerzało się oddziaływanie pol. swobód i instytucji szlacheckich na W. Księstwo Litew., zbliżając organizację stanową szlachty litew. do koronnej. Zmieniała się sytuacja wyznaniowa — w zasadzie katol. państwo w 1. poł. XIV w. w miarę rozszerzania swego terytorium na wsch. stało się państwem katol.-prawosł. (szczególnie po unii z W. Księstwem Litew.); wielowyznaniowość pogłębiła się w wyniku → reformacji, której idee znajdowały wielu zwolenników zwł. wśród elit umysłowych szlachty i magnatów. Czasy Jagiellonów to okres rozkwitu kultury staropol.; utw. 1364 Akad. Krak. stała się ogniskiem nauki i kultury, promieniującym także na Litwę, Ruś i Śląsk; okres rozkwitu przeżywało piśmiennictwo hist. (Jan Długosz), społ.-polit. (A. Frycz-Modrzewski), pojawił się i rozkrzewił pol. język lit. (M. Rej, J. Kochanowski), okres rozkwitu przeżywała nauka (M. Kopernik, Maciej z Miechowa, J. Struś, B. Wapowski); dwór król. na Wawelu oraz dwory wielu magnatów świeckich i duchownych stały się ośrodkami literatury, sztuki i nauki renesansowej.Królowie elekcyjni. Bezpotomna śmierć Zygmunta II Augusta 1572 zakończyła rządy Jagiellonów; wszyscy poźniejsi królowie byli powoływani na tron przez ogół szlachty. Po krótkim epizodzie rządów Henryka III Walezego dziesięcioletnie rządy Stefana Batorego wypełniły próby umocnienia władzy król. wewnątrz kraju oraz wojny z Rosją o Inflanty (1579–81), zakończone pomyślnym rozejmem w → Jamie Zapolskim 1582. Następca Batorego, Zygmunt III Waza, swymi roszczeniami do tronu szwedz. wprowadził Rzeczpospolitą w stan długotrwałego konfliktu zbrojnego ze Szwecją (→ Kircholm 1605, → altmarski rozejm 1629); bez sukcesu zakończyła się próba osiągnięcia tronu mosk. (wojna 1609–18), choć rozejm 1618 w → Deulinie zapewnił Rzeczypospolitej znaczne zdobycze terytorialne, a także wojny z Turcją (Cecora 1620, Chocim 1621). Dwudziestoletnie panowanie Jana II Kazimierza przyniosło wyniszczenie gosp. i wyludnienie kraju, chaos w życiu polit., utratę terytoriów i spadek międzynar. znaczenia Rzeczypospolitej (powstanie kozackie B. Chmielnickiego, → wojny polsko-moskiewskie, → wojny polsko-szwedzkie, → oliwski pokój 1660, → welawsko-bydgoskie traktaty 1657, → Lubomirskiego rokosz 1665–66, → andruszowski rozejm 1667). Chwilowo tylko poprawiły sytuację znakomite zwycięstwa → Jana III Sobieskiego (Chocim 1673, → wiedeńska odsiecz 1683). Po jego śmierci Rzeczpospolita stopniowo stawała się przedmiotem polityki mocarstw ościennych. Udział elektora saskiego, króla pol. Augusta II w wojnie → północnej 1700–21 przyniósł mu klęskę i detronizację z rąk Szwedów; krótkotrwałe rządy Stanisława Leszczyńskiego, osadzonego przez nich na tronie, zakończyły się wraz z klęską Karola XII pod Połtawą (1709). Dalsze rządy Augusta II i jego następcy, Augusta III, zostały podporządkowane woli Rosji, Austrii i Prus, dążących do utrzymania słabości Rzeczypospolitej; wykorzystując prywatę wielu pol. i litew. magnatów, bezsilność zrywanych sejmów, niechęć uprzywilejowanych stanów do świadczeń finans. na rzecz państwa, Rosja skutecznie przeciwstawiła się próbom reform ustroju, stając się gwarantem istniejącej w Rzeczypospolitej sytuacji (→ Sejm Niemy 1717, → Loewenwolda traktat 1732). Wybór na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego, kandydata → Familii i cesarzowej Katarzyny II, umożliwił dokonanie (za zgodą Rosji) ograniczonych reform wewnętrznych. Odpowiedzią konserwatywnej części szlachty na reformy, a także na ingerencję Rosji w wewn. sprawy Rzeczypospolitej oraz proros. politykę króla i Familii, była zbrojna → konfederacja barska 1768–72. Po jej rozbiciu nastąpił I rozbiór Polski 1772 między Austrię, Prusy i Rosję (→ rozbiory Polski). Podejmowano jednak pewne reformy, inicjowane i wspierane przez króla: 1773 powstała → Komisja Edukacji Narodowej, na → Sejmie Czteroletnim uchwalono m.in. → aukcję wojska, rozszerzono prawa miast, uchwalono → Konstytucję 3 maja 1791. Dzieło wewn. odbudowy kraju obaliły → konfederacja targowicka 1792 i interwencja wojsk ros. (→ wojna polsko-rosyjska 1792), po której nastąpił II rozbiór P. przez Rosję i Prusy. Próba zachowania resztek bytu państw., którą było → powstanie kościuszkowskie 1794, zakończyła się klęską i III rozbiorem P. 1795 oraz utratą państwowości na ponad stulecie. Zasady ustrojowe ukształtowane w okresie jagiellońskim utrzymały się do upadku państwa. Nastąpiły jednak zmiany w układzie sił polit. wewnątrz kraju, rzutujące na działanie aparatu państwowego. Uprzednio obok monarchy udział we władzy miał cały stan szlachecki, w XVII i XVIII w. zdecydowaną przewagę w państwie zdobyli magnaci, którzy, zwł. od końca XVII w., decydowali o sprawach polit. i ustrojowych Rzeczypospolitej. Istotnym czynnikiem, który ułatwił magnatom uzyskanie tej przewagi, była przyjęta 1572 zasada osobistego udziału w → elekcji ogółu szlachty (elekcja viritim); dalszym osłabieniem władzy król. był obowiązek zaprzysięgania przez każdego elekta → artykułów henrykowskich i → pacta conventa. Funkcjonowanie państwa było zakłócane przez zasadę jednomyślności (→ liberum veto) oraz obowiązek ścisłego przestrzegania przez posłów instrukcji otrzymywanych od szlachty na sejmikach. Skostnienie ustroju, spowodowane obroną stanowych swobód i przywilejów (→ kardynalne prawa, → złota wolność) oraz niechęć do reform przeważającej części szlachty i magnatów, były przyczyną powiększającej się niewydolności struktur państwa. Gospodarka Rzeczypospolitej już od lat 20. XVII w. zaczęła wchodzić w stan regresu. Załamanie się w zach. Europie popytu na pol. zboże i coraz mniejsza wydolność systemu gospodarki rolnej opartej na pańszczyźnie zachwiały podstawami egzystencji folwarków. Katastrofę przyniosły jednak dopiero wojny i epidemie poł. tego stulecia i pierwszych lat XVIII w., niosąc za sobą wyludnienie i wyniszczenie wsi, miast i miasteczek. Próby przeprowadzenia zmian w rolnictwie na szerszą skalę pojawiły się dopiero w 2. poł. XVIII w.; w rzemiośle przełom nastąpił pod koniec XVIII w., gdy zaczęły licznie powstawać → manufaktury. Położenie chłopów i mieszczaństwa niewiele się zmieniło aż do upadku Rzeczypospolitej. Wśród szlachty powiększył się odsetek nieposesjonatów, szukających zajęć poza wsią i coraz bardziej uzależnionych od magnatów. W sferze spraw wyznaniowych wielkie znaczenie miała → unia brzeska 1596, przynosząc trwały podział Kościoła wsch. na zwalczające się Kościoły: unicki (→ unici) i prawosławny. Wyrazem zwycięstwa kontrreformacji nad prądami reformacyjnymi, a zarazem ważnym wyłomem w pol. tolerancji wyznaniowej było wypędzenie z kraju arian (1658), zakaz odstępstwa od katolicyzmu (1668), zakaz publ. protest. nabożeństw (1717) i wreszcie formalne wykluczenie innowierców ze sprawowania urzędów państw. i z sejmu (1733). Dyskryminacja niekatolików stała się dla Rosji pretekstem do ingerencji w wewn. sprawy Rzeczypospolitej. Upadek polit. i gosp. kraju pociągnął za sobą obniżenie kultury i poziomu umysłowego społeczeństwa, przy jednoczesnym istnieniu ośr. wysokiej kultury na niektórych dworach magnackich (→ sarmatyzm). Przełom nastapił w okresie oświecenia stanisławowskiego; zreformowano szkolnictwo (działalność Komisji Edukacji Nar. i → Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych), rozwijały się teatr, muzyka, sztuki plast., literatura piękna i publicystyka, dwór król. i Warszawa stały się ośr. kultury promieniującym na całą Rzeczpospolitą. Ziemie polskie pod zaborami. W następstwie rozbiorów ziemie Rzeczypospolitej zostały wcielone do państw zaborczych jako ich prowincje: z terenów zaboru austr. utworzono → Galicję, z kolejnych zaborów prus.: → Prusy Zachodnie, → Prusy Południowe i → Prusy Nowowschodnie, obszary zagarnięte przez Rosję podzielono na gubernie. Wszędzie wprowadzono własne ustawodawstwo i scentralizowaną biurokrację. W kraju i na emigracji (→ emigracje polityczne z ziem polskich) podejmowano przygotowania do walki o niepodległość. Emigracja we Francji, licząc na pomoc rewolucji fr. 1789–99 (następnie Napoleona I), utworzyła 1797 → Legiony polskie we Włoszech pod wodzą J.H. Dąbrowskiego. Na mocy pokoju → tylżyckiego (1807) powstało z części ziem pol. → Księstwo Warszawskie, połączone unią personalną z Saksonią; na mocy → Konstytucji Księstwa Warszawskiego 1807 m.in. zostało zniesione poddaństwo chłopów, a na mocy wprowadzonego 1808 → Kodeksu Napoleona zlikwidowano pozostałości dawnych przywilejów stanowych. Klęska Francji w kampanii ros. (1812) spowodowała upadek Księstwa Warsz. i nowy podział ziem pol. na kongresie → wiedeńskim 1815. Zachodnia część Księstwa, nazwana → Wielkim Księstwem Poznańskim, została włączona do Prus; z Krakowa wraz z okręgiem utworzono → Wolne Miasto Kraków. Z pozostałych ziem Księstwa powstało → Królestwo Polskie, złączone unią personalną z Rosją. Naruszanie przez władze → Konstytucji Królestwa Polskiego 1815, polityka podatkowa i niedopełnienie obietnicy o włączeniu do Królestwa tzw. → Ziem Zabranych oraz represje policyjne doprowadziły do powstania legalnej opozycji (→ kaliszanie) i zawiązywania spisków patriot. (→ Towarzystwo Patriotyczne 1821), a wreszcie do wybuchu → powstania listopadowego 1830–31. Po jego upadku nastąpiła masowa emigracja uczestników powstania za granicę (→ Wielka Emigracja) i stopniowe ograniczanie autonomii Królestwa (→ Statut organiczny dla Królestwa Polskiego). Bardziej przedsiębiorcze grupy społeczeństwa podejmowały legalne działania zmierzające do rozwoju gosp. i kult. kraju (praca → organiczna). Emigracja skupiała swe życie polit. i kult. gł. we Francji (→ Hotel Lambert, → Towarzystwo Demokratyczne Polskie), W. Brytanii (→ Lud Polski) i Szwajcarii, oddziałując na kraj przez emisariuszy; 1846 doszło do zakończonej niepowodzeniem → rewolucji krakowskiej 1846 i do antyszlacheckiego powstania chłopskiego (→ rabacja galicyjska 1846). W okresie → Wiosny Ludów 1848 nastąpił wybuch → powstania wielkopolskiego, zakończonego klęską. Osłabienie Rosji w wyniku niepowodzeń w → wojnie krymskiej 1853–56 oraz zaostrzające się represje doprowadziły w Królestwie do wrzenia (→ manifestacje patriotyczne 1860–61) i uformowania się ogólnonar. konspiracji (→ „biali”, → „czerwoni”), a następnie wybuchu → powstania styczniowego 1863–64. Po jego klęsce zlikwidowano resztki adm. odrębności Królestwa Pol., zrusyfikowano administrację i szkolnictwo (→ rusyfikacja). W zaborze prus. społeczeństwo walczyło przeciwko nasilającej się germanizacji języka i oświaty, antypol. polityce gosp. (→ germanizacja na ziemiach polskich w XIX w., → Komisja Kolonizacyjna, → Hakata). Odmienna była sytuacja w Galicji, która 1861–73 uzyskała szeroką autonomię (m.in. → Sejm Krajowy, język pol. w administracji i szkolnictwie). Stabilizacja stosunków międzynar. w latach 70. i 80. oddalała nadzieje na realizację dążeń niepodległościowych. Część Polaków przyjęła postawę → trójlojalizmu; w zaborze ros. nadzieje budził program → pozytywizmu warszawskiego. Charakterystycznym zjawiskiem 2. poł. XIX w. było kształtowanie się świadomości nar. warstw lud. we wszystkich zaborach; następowało różnicowanie nar. świadomości Ukrainców, Litwinów, Żydów, Białorusinów. Wraz z kształtowaniem się świadomości nar., także jako reakcja na politykę ucisku nar., pojawił się nacjonalizm. Istony wpływ na te procesy miało powstanie u schyłku XIX w. pierwszych partii polit. o wyraźnie zarysowanych programach. Ożywienie polit. spowodowała → rewolucja w Rosji 1905–07, która objęła zwł. ziemie zaboru rosyjskiego. W jej wyniku ludność pol. w zaborze ros. uzyskała ograniczone ustępstwa nar. (m.in. pol. szkoły, stow., reprezentację w ros. Dumie Państw. i Radzie Państwa). Nie zahamowało to jednak dążeń niepodległościowych. W 1908–14 tworzyły się w Galicji organizacje paramilitarne (→ polskie organizacje wojskowo-niepodległościowe). W chwili wybuchu I wojny świat. stronnictwa pol. reprezentowały różne kierunki polit.: proros. (ugrupowania → Narodowej Demokracji, z R. Dmowskim) — wiążący nadzieje nar. Polaków ze zwycięstwem ententy, zwł. Rosji; proaustr. (J. Piłsudski, Legiony Pol.), liczący na zwycięstwo państw centralnych. Rozwój gosp. ziem każdego zaboru przebiegał odmiennie. W Królestwie Pol., pocz. dzięki protekcjonistycznej polityce rządu, nastapił szybki rozwój gospodarki (gł. w Zagłębiu Staropol.). Upadek powstania listopadowego i represje popowstaniowe przejściowo zahamowały rozwój, wkrótce jednak ponownie nastąpiło ożywienie w gospodarce, zwł. w przemyśle bawełn., kolejnictwie, górnictwie i hutnictwie (okręg łódzki, Zagłębie Dąbrowskie). W rolnictwie zasadniczą zmianę przyniosło zniesienie pańszczyzny 1864 (→ uwłaszczenie chłopów), a w jej następstwie przyspieszony rozwój stosunków kapitalist. na wsi. Dokonała się wyraźna zmiana struktury społ. Królestwa Pol.: w miastach rosło znaczenie → drobnomieszczaństwa oraz zwiększała się liczba → robotników; burżuazja (kapitaliści), w znacznej części żyd. i niem., była stosunkowo nieliczna i miała ograniczone wpływy; po 1832 wyodrębniła się ostatecznie → inteligencja (w znacznej części spośród deklasujacej się szlachty), której rola w życiu społ., polit. i kult. Królestwa szybko rosła. W W. Księstwie Pozn. rozwój rolnictwa został przyspieszony uwłaszczeniem chłopów, realizowanym ok. 1808–1865; w wyniku wprowadzenia nowocz. metod gospodarowania rolnictwo wielkopol. od schyłku XIX w. zdecydowanie przodowało w skali wszystkich ziem polskich. Na Górnym Śląsku po 1815 nastąpił szybki rozwój przemysłu (hutnictwo żelaza, cynku, górnictwo rud metali); na pocz. XX w. gwałtownie zwiększyło się wydobycie węgla kam.; szybko powiększała się liczba robotników oraz wyodrębniła burżuazja, złożona gł. z Niemców. W Galicji ogólny poziom gospodarki rolnej był najniższy spośród trzech zaborów. Nie rozwijał się przemysł, z wyjątkiem gorzelnictwa i cukrownictwa oraz od lat 70. XIX w. górnictwa naftowego.Pierwsza wojna światowa. Wybuch I → wojny światowej 1914, w której państwa zaborcze walczyły po przeciwnych stronach, wzmógł nadzieje Polaków na odzyskanie niepodległości. Najżywiej zareagowali zwolennicy opcji austro-węg.; powołali w Krakowie → Naczelny Komitet Narodowy, który przystąpił do organizowania Legionów Pol. (→ Legiony Polskie w I wojnie światowej). Zwolennicy opcji ros. utworzyli 1914 w Warszawie → Komitet Narodowy Polski. Wobec niechęci państw → centralnych do podjęcia sprawy pol. J. Piłsudski rozbudował tajną → Polską Organizację Wojskową, której celem była walka zbrojna przeciw Rosji. Władze państw centr., zainteresowane po zajęciu Królestwa Pol. (1915) pozyskiwaniem poparcia Polaków (gł. w celu zwiększenia liczebności swych wojsk), realizowały niektóre żądania społ. (→ akt 5 listopada 1916), powołały namiastkę rządu i sejmu pol.: → Tymczasową Radę Stanu (1916), → Radę Regencyjną (1917) i → Radę Stanu Królestwa Polskiego (1918). Zmieniła swoje niechętne stanowisko w sprawie P. także Rosja, której Rząd Tymczasowy, powstały w wyniku rewolucji lutowej 1917, zapowiedział stworzenie państwa pol. w sojuszu z Rosją; powołano → Naczelny Polski Komitet Wojskowy i zaczęto tworzyć → Korpusy Polskie w Rosji. W sprawie P. uaktywniły się także mocarstwa zach.; 1917 powstał w Paryżu → Komitet Narodowy Polski, uznany przez ententę za przedstawicielstwo pol.; we Francji zaczęto formować armię pol. (→ Armia Polska we Francji w I wojnie światowej). Po oddaniu Ukrainie części ziem Królestwa Pol. przez państwa centr. (pokój brzeski 1918) walczący u boku ich armii → Polski Korpus Posiłkowy gen. J. Hallera przeszedł front i połączył się z II Korpusem Pol. w Rosji. 8 I 1918 prez. USA W. Wilson ogłosił 14-punktową deklarację, której 13. punkt dotyczył niepodległości Polski. I wojna świat. zakończyła się klęską wszystkich trzech państw zaborczych, co umożliwiło wyzwolenie P.; 7 X 1918 Rada Regencyjna proklamowała niepodległość P., 28 X w Krakowie powstała → Polska Komisja Likwidacyjna.Druga Rzeczpospolita. Rozprężenie w armii niem. i austr., radykalizacja postaw społ. pod wpływem wydarzeń rewol. na wsch. i powstanie w Lublinie w nocy z 6 na 7 XI 1918 → Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej zdecydowały o staraniach Rady Regencynej w sprawie uwolnienia J. Piłsudskiego z internowania w Magdeburgu i sprowadzenia go do Warszawy, co nastąpiło 10 XI; 11 XI przekazano mu nacz. dowództwo nad tworzącym się wojskiem, a informacje o zawieszeniu broni na froncie zach. spowodowały spontaniczne rozbrajanie żołnierzy armii niem. i austr. oraz proklamowanie niepodległości. Skompromitowana współpracą z zaborcami Rada Regencyjna 14 XI przekazała władzę cyw. Piłsudskiemu; podporządkował mu się również rząd lubel.; 17 XI Piłsudski powołał rząd z socjalistą J. Moraczewskim jako premierem, który wydał manifest zapowiadający szerokie reformy gosp., społ. i polit. (demokratyzacja); rząd ten był atakowany przez lewicę rewol. (XII 1918 Komunist. Partia Robotn. Polski, od 1925 → Komunistyczna Partia Polski), tracącą jednak argumenty ze względu na jego socjalny, demokr. i niepodległościowy charakter, oraz prawicę, szczególnie endecję, krytykującą jego reformy polit.-społ. i odmawiającą mu legalności ze względu na odmowę jego uznania przez ententę; po nieudanej próbie zamachu stanu doszło do kompromisu Piłsudskiego z prawicą, na skutek czego 16 I 1919 powstał rząd I. Paderewskiego, akceptowany przez prawicę i uznany przez ententę. Wybrany 26 I 1919 → Sejm Ustawodawczy 20 II 1919 przyjął tzw. Konstytucję małą, powierzającą władzę wykonawczą J. Piłsudskiemu jako Naczelnikowi Państwa. Państwo pol. obejmowało pocz. Królestwo Pol. i Galicję Zach.; na konferencji pokojowej w Paryżu I 1919 interesy P., reprezentowane gł. przez R. Dmowskiego i działaczy KNP, stały się przedmiotem konfliktu fr.- bryt.; → wersalski traktat pokojowy z 1919 przyznał P.: Pomorze Wsch. bez Gdańska (→ Wolne Miasto Gdańsk), Wielkopolskę (→ powstanie wielkopolskie), a na Górnym Śląsku oraz Warmii i Mazurach nakazywał plebiscyt (1920 → plebiscyty na Warmii i Mazurach); na Górnym Śląsku brutalne postępowanie władz niem. doprowadziło VIII 1919 i VIII 1920 do → powstań śląskich, granica została ustalona ostatecznie w wyniku III powstania śląskiego (V 1921), które wybuchło po niekorzystnym dla Polaków → plebiscycie na Górnym Śląsku (udział ludności urodzonej, a nie zamieszkałej na Śląsku) — P. uzyskała 29 % obszaru plebiscytowego (większa część potencjału przem. Górnego Śląska i 46% ludności). Granica na Śląsku Ciesz. została ustalona przez ententę VII 1920 na konferencji w Spa, zgodnie z sugestiami czes. (czes. akcja zbrojna) przez włączenie 2 pol. powiatów do państwa czeskiego. Na wsch. pocz. próbowano realizować federacyjną koncepcję J. Piłsudskiego, zakładającą niepodległość Litwy, Ukrainy i Białorusi jako antyros. przedmurza P., czemu sprzeciwiała się endecja dążąc do utworzenia jednolitego etnicznie państwa nar.; ostatecznie granica została ukształtowana na skutek → wojny polsko-ukraińskiej 1918–19 i → wojny polsko-bolszewickiej 1919–21 zakończonej → traktatem ryskim, łamiącym ustalenia Rady Ambasadorów w sprawie → linii Curzona; XI 1920 utworzono na Wileńszczyżnie Republikę Litwy Środkowej; 1922 włączono (po referendum) Wileńszczyznę w granice państwa pol.; 17 III 1921 uchwalono → Konstytucję marcową; Rzeczpospolita była państwem wielonar. (Polacy stanowili 65% ludności) i wielowyznaniowym (rzymskokatolicy 62%), o roln.-przem. charakterze (64% zatrudnionych w rolnictwie); przemysł był rozwinięty jedynie w okręgu łódz., warsz., na Górnym Śląsku i w → Zagłębiu Staropolskim; nowocz. rolnictwo istniało jedynie w Wielkopolsce; pozostałe obszary państwa charakteryzowały: przeludnienie agrarne i ekstensywna gospodarka rolna. Po okresie wzrostu gosp. związanego z odbudową po zniszczeniach woj. oraz nakręcaniem koniunktury przez inflacyjną politykę rządu w 2 poł. 1923 doszło do kryzysu spowodowanego hiperinflacją; jej kres położyły (1924) reformy: walutowa (zastąpienie marki pol. złotym pol.) i skarbowa przeprowadzone przez rząd W. Grabskiego (ponadto doprowadził do uchwalenia ustawy 1925 o → reformie rolnej i podpisał konkordat ze Stolicą Apostolską); na skutek pol.-niem. wojny celnej 1925 gospodarka pozostawała niestabilna i dopiero zdobycie nowych rynków zbytu 1925/26 spowodowało powolny wzrost koniunktury trwający do końca 1928; załamanie się koniunktury pogłębione przez wybuch w końcu 1929 wielkiego → kryzysu ekonomicznego spowodowało kryzys gospodarki trwający do 1935; napięcia społ. z tym związane oraz potrzeby militarne kraju skłoniły rząd do zmiany polityki gosp. i zastosowania → etatyzmu oraz nakręcania koniunktury przez realizację ułożonego przez wicepremiera E. Kwiatkowskiego 4-letniego planu inwestycyjnego oraz rozbudowę → Centralnego Okręgu Przemysłowego; 1936–39 nastąpiło ożywienie gospodarki i poprawiły się warunki bytowe ludności; potrzeba modernizacji państwa skłoniła rząd do zaakceptowania 15-letniego planu perspektywicznego ułożonego przez Kwiatkowskiego, mającego na celu zbudowanie podstaw niezależności gosp. państwa. Wybory parlamentarne XI 1922 wykazały równowagę sił między prawicą, lewicą i centrum, istotną rolę uzyskał klub mniejszości nar.; jego głosy zdecydowały o elekcji G. Narutowicza na prezydenta RP, co spowodowało gwałtowną reakcję endecji i jego zabójstwo 16 XII 1922 (fanatyczny nacjonalista E. Niewiadomski); wprowadzenie stanu wyjątkowego oraz strach przed Piłsudskim spacyfikowały endecję, a nowego prez. S. Wojciechowskiego wybrano tymi samymi głosami. W 1923 powstała większość centroprawicowa → Chjeno-Piasta, której rząd upadł na skutek kryzysu spowodowanego hiperinflacją oraz stosowania brutalnych metod pacyfikacji niepokojów społ. (→ krakowskie wydarzenia); pozaparlamentarny rząd Grabskiego został zastąpiony XI 1925 przez rząd A. Skrzyńskiego; jednocześnie nastąpiło pogorszenie się sytuacji P. na arenie międzynar. (→ traktaty lokareńskie, zbliżenie sow.-niem. IV 1926); V 1926 powrót do rządów Chieno-Piasta spowodował → przewrót majowy. Przejęcie władzy przez Piłsudskiego i obóz → sanacji, usankcjonowane przez zgromadzenie nar. wyborem Piłsudskiego na prezydenta (odmówił, wskazując na I. Mościckiego jako kandydata) i przyjęciem noweli konst. wzmacniającej władzę wykonawczą prezydenta (tzw. nowela sierpniowa 2 VIII 1926, m.in. prawo do rozwiązywania obu izb parlamentu, wydawania dekretów z mocą ustaw, popierana gł. przez prawicę), stworzyło nowy układ polit., którego centrum stanowił Piłsudski (min. spraw wojsk. oraz generalny inspektor sił zbrojnych); jego zaplecze polit. stanowił → Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem utw. przed wyborami 1928; do 1930 utrzymywano pozory przestrzegania wszystkich reguł demokracji parlamentarnej; powstanie centrolewicowego bloku antysanacyjnego (→ Centrolew) spowodowało rozwiązanie sejmu i proces → brzeski, a następnie likwidację radykalnej, prawicowej i lewicowej, opozycji; koalicje antysanacyjne (1929–30 Centrolew, 1936 → Front Morges) nie odniosły spodziewanego sukcesu, a władze wpływały na wyniki wyborów parlamentarnych; IV 1935, z naruszeniem procedury parlamentarnej, uchwalono nową → Konstytucję kwietniową, wprowadzającą silny system prezydencki. Śmierć Piłsudskiego doprowadziła do dekompozycji obozu rządzącego; upadło znaczenie BBWR (rozwiązanego po wyborach 1935 będących klęską sanacji) i rządzącej do tej pory grupy pułkowników; pojawiły się 2 ośr. władzy: skupiony wokół prez. Mościckiego (reelekcja 1933) i E. Rydza-Śmigłego (gł. wojsko, prawica sanacyjna), z którego inspiracji w miejsce BBWR utworzono 1937 OZN; wyrazem kompromisu między ugrupowaniami sanacyjnymi było powstanie rządu F.S. Składkowskiego, z wicepremierem Kwiatkowskim i min. spraw zagr. J. Beckiem. W polityce zagr. po 1926 nastąpiło zbliżenie z W. Brytanią, a zdobycie władzy przez A. Hitlera (1933) spowodowało odnowienie przymierza z Francją; wobec Niemiec i ZSRR stosowano politykę równoważnych stosunków (układy o nieagresji 1932, 1934); dążenie P. do prowadzenia samodzielnej polityki zagr. spowodowało brak zaangażowania P. w porozumienia wielostronne, a obawa przed losem Czechosłowacji była jednym z powodów udziału w jej rozbiorze (1938); 1939 wobec niem. żądań przyłączenia Gdańska do Rzeszy i budowy autostrady eksterytorialnej przez Pomorze zacieśnionio sojusz z Francją oraz uzyskano gwarancje bryt.; 1 IX 1939 Niemcy dokonały agresji na P., co dało pocz. II wojnie światowej. Druga wojna światowa. Na skutek przegranej → kampanii wrześniowej 1939 oraz niespodziewanego najazdu sow. 17 IX państwo pol. zostało rozbite, a władze udały się na emigrację; terytorium P. zostało podzielone pomiędzy ZSRR a III Rzeszę (→ pakt Ribbentrop–Mołotow), przy czym Niemcy wydzielili z ziem pol. → Generalne Gubernatorstwo, pozostałe wcielili do Rzeszy; ZSRR oddał Wileńszczyznę Litwie, a resztę ziem włączono do Sowieckich Republik Socjalist.: Ukr. i Białoruskiej. Na skutek nacisków zagr. rząd pol. został internowany w Rumunii, a w Paryżu utworzono rząd W. Sikorskiego (premier i Nacz. Wódz), złożony gł. z antysanacyjnej opozycji; ciągłość władz państw. zapewnił I. Mościcki mianując swoim sukcesorem W. Raczkiewicza; w obliczu klęski Francji VI 1940 władze pol. zostały przeniesione do W. Brytanii; mimo bycia najwierniejszym sojusznikiem W. Brytanii, na skutek zerwania stosunków dyplomatycznych pomiędzy ZSRR i rządem pol. (sprawa → Katynia) poparcie polityczne aliantów zach. dla rządu pol. malało, czego przejawem była faktyczna zgoda na umieszczenie P. w sow. strefie wpływów (→ teherańska konferencja 1943, → jałtańska konferencja 1945) oraz cofnięcie rządowi uznania VII 1945; prowadził on jednak nadal swoją działalność w Londynie, zachowując ciągłość suwerennych władz państwa pol. (do 1990). W 1939 przystąpiono do formowania armii pol. na wychodźstwie, biorącej następnie udział w kampaniach: norw. (1940 Narwik), fr. (1940 i 1944), walkach w Afryce (Tobruk 1941), Belgii i Holandii (1945), a także w obronie W. Brytyjskich (→ bitwa o Anglię) i bitwie o Atlantyk; po ponownym nawiązaniu 30 VII 1941 stosunków pol.-sow. (układ Sikorski–Majski) utworzono w ZSRR z deportowanych tam obywateli pol. armię pod dowództwem gen. W. Andersa; w wyniku napięć w stosunkach pol.-sow. przeszła ona 1942 na Środk. Wschód i została przekształcona w Armię Pol. na Wsch., a następnie 1943 w II Korpus Pol., uczestniczący 1944–45 w kampanii wł. (Monte Cassino, Ankona, Bolonia). Nadzieje, że walka z Niemcami sił regularnych oraz powsz. konspiracja w kraju, uwierzytelniające politycznie rząd RP na uchodźstwie, stworzą szansę odbudowy państwa, w odmiennym niż przed wojną kształcie polit. i terytorialnym (przesunięcie granicy na zach.), pozostającego w sojuszu z państwami zach., okazały się płonne. W kraju od samego pocz. podjęto żywiołową i zorganizowaną walkę z niem. i sow. okupantami; na obszarze zajętym przez Niemców wobec polityki degradacji gosp., społ., nar. oraz zagłady Żydów i Cyganów stosowano — obok biernego oporu w przemyśle i rolnictwie — sabotaż i dywersję, organizowano wywiad na potrzeby własne i aliantów, walkę zbrojną; prowadzono tajne nauczanie wszystkich stopni, działalność propagandową, charytatywną, akcję pomocy Żydom i jeńcom sow.; zorganizowano konspirację wojsk. — SZP, zastąpioną przez powołany przez rząd Sikorskiego ZWZ, przemianowany 1942 na → Armię Krajową, oraz → Polskie Państwo Podziemne, kontynuujące działalność pol. administracji i wymiaru sprawiedliwości, kierowane od 1940 przez → Delegaturę Rządu na Kraj, opierające się na zapleczu polit. bloku 4 partii (SL, SN, SP i PPS); partie polit. powołały własne organizacje zbrojne: Gwardię Lud. (PPS-WRN), Bataliony Chłopskie (SL), Nar. Organizację Wojsk. (SN) — po połączeniu części NOW ze Związkiem Jaszczurczym (ONR) powstały → Narodowe Siły Zbrojne; organizacje te, wraz z mniejszymi, mającymi często lokalny charakter, częściowo lub w całości zostały podporządkowane AK. Poza strukturami państwa podziemnego pozostawały organizacje skrajnej prawicy (Organizacja Pol., „Miecz i Pług”) oraz sanacji (Konwent Organizacji Niepodległościowych, Obóz Polski Walczącej), a także konspiracyjne struktury polit. i wojsk. komunistów, którzy zał. 1942 (Grupa Inicjatywna z ZSRR) PPR i GL (od pocz. 1944 jako → Armia Ludowa), mające za zadanie prowadzenie walki sabotażowo-partyzanckiej, realizację polityki oraz interesów strategicznych ZSRR; 1942/43 PPR, skupiając przedwoj. komunizujące środowiska inteligenckie, utworzyła, alternatywną dla Delegatury Rządu na Kraj, KRN, której celem stała się odbudowa P. w sojuszu z ZSRR, zgodnie z programem społ.-gosp. lewicy. Dążenie ZSRR do włączenia P. do swojej strefy wpływów spowodowało zerwanie stosunków z rządem pol. oraz utworzenie podporządkowanego emigr. ośr. polit. (→ Związek Patriotów Polskich) oraz regularnych sił zbrojnych — 1. Dyw. Piechoty im T. Kościuszki (→ Lenino); 1944 Armię Pol. w ZSRR przekształcono, po połączeniu z AL, w Wojsko Pol., którego związki taktyczne uczestniczyły 1945 m.in. w walkach nad Odrą i Nysą oraz szturmie Berlina. Wobec zbliżania się wojsk sow. do granic RP władze Pol. Państwa Podziemnego oprac. zatwierdzony przez rząd plan → „Burza”; jego wykonanie przyniosło represje ze strony sow. oraz komunistów pol. wobec żołnierzy AK, a jego realizacja w Warszawie w wyniku biernej postawy armii sow. przyniosła klęskę → powstania warszawskiego 1944. Na zajętych obszarach NKWD dokonywało aresztowań działaczy Pol. Państwa Podziemnego; III 1945 aresztowano zaproszonych na rozmowy 16 przywódców Pol. Państwa Podziemnego (→ proces szesnastu). Polska Rzeczpospolita Ludowa. 21 VII 1944 powstał w Moskwie PKWN, złożony z czł. KRN, ZPP i Związku Komunistów Pol. w ZSRR; 22 VII ogłosił on manifest zapowiadający reformy społ.-gosp. i powrót do Konstytucji marcowej oraz uznający granicę pol.-sow. wzdłuż → linii Curzona (bez Lwowa); przystąpiono do organizowania władzy komunistów na terenach zajętych przez wojska sow.; XII 1944 KRN wbrew ustaleniom międzynar. przekształciła PKWN w Rząd Tymczasowy. W wyniku kontrowersji w rządzie RP na uchodźstwie w sprawie polityki kompromisu wobec ZSRR i komunistów prowadzonej przez premiera S. Mikołajczyka odszedł on z rządu i w myśl sugestii bryt. zgodził się współtworzyć → Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, utrwalający przewagę polit. komunistów; 1947 po sfałszowanych wyborach wyeliminowano z życia polit. jedyną legalną siłę opozycyjną — PSL (zał. 1945, prezes S. Mikołajczyk), likwidowano opozycję polit. (walka z opozycją zbrojną trwała do lat 50.). Stosunki z ZSRR określał pol.-sow. układ o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy powoj. (IV 1945, przedłużony 1965); zawarto także podobne układy z innymi państwami bloku sow.; X 1945 podpisano Kartę Narodów Zjednoczonych. Granice P. ostatecznie ustalono w trakcie konferencji → poczdamskiej; 1947 rząd pol. pod wpływem ZSRR odrzucił ofertę współpracy w ramach planu → Marshalla, jednocześnie uzależniając gospodarkę pol. od gospodarki sow. przez podporządkowanie jej ZSRR w ramach struktur → Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (1949); dodatkowo polit., gosp. i militarna dominacja ZSRR została wzmocniona przez udział P. w → Układzie Warszawskim. W 1947–48 realizowano 3-letni plan odbudowy, zakładający maks. → etatyzację, reformę rolną oraz nacjonalizację wielkiego i średniego przemysłu (cel polit. — likwidacja ziemiaństwa i burżuazji); od 1948/49, po odsunięciu ekonomistów związanych z PPS od wpływów na zarządzanie gospodarką, budowano system kierowania na wzór sow.; zakładano szybką industrializację (rozwój przemysłu ciężkiego), przy redukcji środków na rolnictwo (próba kolektywizacji), w celu podniesienia potencjału militarnego bloku sow. oraz, na dalszym planie, przebudowy struktur społ. (urbanizacja); drogą do tego miała być realizacja 1950–55 planu 6-letniego, zakończonego kryzysem społ. (minimalizacja nakładów na konsumpcję) i → poznańskim czerwcem 1956. Polityka gosp. PRL prowadziła do powstania quasi-cyklu koniunkturalnego: pocz. liberalna, prokonsumpcyjna polityka władz, rozbudowa planu inwestycyjnego w zakresie tzw. przemysłów kluczowych (przemysł ciężki, maszyn., energetyka); przesuwanie wszystkich środków na realizację tego planu (spadek tempa wzrostu dochodu nar.) kosztem rolnictwa i konsumpcji społ. (stagnacja lub spadek płac realnych) prowadziło do protestów społ., kończących się przesileniem polit. i zmianą ekipy (1956, 1970, 1980), rozpoczynającej swoje rządy od uspokojenia nastrojów społ. przez zwiększenie nakładów na konsumpcję. Dążenie ZSRR do całkowitego podporządkowania polit. P. spowodowało nasilenie się 1948–49 stalinizacji w metodach budowy socjalizmu w P., czego wynikiem była eliminacja z życia polit. W. Gomułki (aresztowany 1951), rzecznika idei tzw. pol. drogi do socjalizmu (m.in. sprzeciw wobec planów szybkiej kolektywizacji rolnictwa), oskarżonego o tzw. odchylenie prawicowo-nacjonalist.; doprowadzono do zjednoczenia partii polit. i org. młodzieżowych na warunkach narzuconych przez komunistów, którzy w ten sposób całkowicie je sobie podporządkowali (1948 ZMP, XII 1948 połączenie PPR i PPS w zdominowaną przez PPR PZPR, 1949 ZSL, 1950 —SD powiększone o część działaczy SP); komuniści podporządkowali także związki zaw. (CRZZ) oraz organizacje kombatanckie (ZBoWiD), eliminując z nich kombatantów wywodzących się z AK; 1950 władze państw. narzuciły Kościołowi katol. umowę zakładającą m.in. przejęcie majątków kośc. i Caritasu; 1952 uchwalono nową konstytucję przekształcającą Rzeczpospolitą Pol. w → Polską Rzeczpospolitą Ludową. W celu umocnienia struktur państwa totalitarnego nasilono represyjną działalność Min. Bezpieczeństwa Publ. skierowaną przeciw wszystkim, którzy zostali uznani za wroga klasowego, gł.: działaczom polit. i państw. okresu międzywoj. i wojny, oficerom WP, byłym żołnierzom AK oraz innych, niekomunist. organizacji konspiracyjnych, Kościołowi i księżom katol. (1953–56 internowanie prymasa S. Wyszyńskiego); planowano czystkę wśród działaczy komunist.; wprowadzono nadzór polit. oraz ścisłą cenzurę nad życiem artyst. i kult., eliminując tendencje rel., niepodległościowe, egzystencjalne oraz prozach.; utrudniany kontakt z wolną kulturą oraz myślą polit. kształtowaną na emigracji (W. Brytania, Francja, USA) umożliwiało, pomimo zagłuszania, pośrednictwo wolnych rozgłośni radiowych (RWE, BBC). Narastająca od 1954 krytyka metod rządzenia (w wyniku czego rozwiązano MBP), zmiany w KPZR (tzw. referat Chruszczowa na XX Zjeździe, II 1956) oraz kryzys gosp. i związane z nim niepokoje społ. (poznański czerwiec 1956) doprowadziły do → październikowego przesilenia politycznego, w wyniku którego na VIII plenum KC PZPR wybrano W. Gomułkę na I sekr. oraz uchwalono program modyfikacji systemu społ.-ekon.(ograniczenie represji, rezygnacja z kolektywizacji rolnictwa, ograniczenie cenzury, zmiana systemu zarządzania gospodarką — rady robotn., zwiększenie zakresu swobód obywatelskich), od którego zaczęto odchodzić na pocz. lat 60.; szukając poparcia społ. reżim złagodził politykę wobec Kościoła katol. (m.in. obecność w sejmie popieranego przez Kościół Koła Poselskiego Znak); 1965–66 na skutek krytyki działalności Kościoła (→ milenium, orędzie biskupów pol. do biskupów niem.) doszło do załamania dialogu państwo — Kościół. Frustracja części środowisk inteligenckich wywołana świadomością niereformowalnej i antydemokr. natury reżimu (tzw. rewizjoniści), walka o władzę wewnątrz PZPR frakcji związanej z MSW i skupionej wokół M. Moczara, wykorzystującej argumentację antyinteligencką, antysemicką i komunist.-nar. doprowadziły do sprowokowanych przez służbę bezpieczeństwa demonstracji studenckich przeciwko cenzurze i tłumieniu demokracji (→ marzec 1968 w Polsce), co stworzyło okazję do rozprawienia się w PZPR ze zwolennikami liberalizacji systemu polit., ale nie pozbawiło władzy W. Gomułki, cieszącego się zaufaniem sow. (VIII 1968 udział jednostek WP w inwazji na Czechosłowację). W 1970 → grudniowy bunt robotniczy na Wybrzeżu doprowadził do ustąpienia W. Gomułki i wyboru przez VII plenum KC PZPR E. Gierka na I sekr. Wybór ten spowodował zmianę pokoleniową w strukturach władzy, która próbowała podchodzić z większym pragmatyzmem do kwestii ideologicznych, starając się realizować politykę modernizacji gosp. P. wykorzystując importowane technologie, nabywane dzięki kredytom rządów i banków zach.; spowodowało to 1971–75 wzrost dochodu nar. o 60%, a płac realnych o 40% oraz pocz. liberalizację polityki kult. i kośc.; wprowadzono podział na 49 województw. Kryzys gosp. i strukturalny (niekontrolowany rozwój inwestycji przy braku zabezpieczenia źródeł spłat kredytów — pułapka zadłużenia, wysoka akumulacja dochodu nar., niepodjęcie reform gosp. i polit.) oraz demoralizacja władzy (powolny proces uwłaszczania nomenklatury partyjnej) doprowadziły do wystąpień robotn. VI 1976 w Ursusie i Radomiu (→ czerwcowy protest robotniczy); narastający kryzys władze próbowały ukryć, stosując propagandę sukcesu. Załamanie się zaufania klasy robotn. do systemu wykorzystały środowiska inteligenckie, udzielając wsparcia represjonowanym 1976 robotnikom; powołano do życia Kom. Obrony Robotników, a następnie niezależne organizacje polit. i społ.: ROPCiO, KPN, SKS; 1978 powstały → Wolne Związki Zawodowe oraz Kom. Samoobrony Chłopskiej; czynnikiem moralnym i psychol. wyzwalającym sprzeciw wobec polityki władz był wybór kard. K. Wojtyły na papieża oraz jego pierwsza wizyta w P. (VI 1979). Pogłębiający się kryzys gosp. doprowadził do obejmującej cały kraj, zwł. Wybrzeże, fali strajków, zakończonej podpisaniem porozumień społ. w Gdańsku, Jastrzębiu i Szczecinie, w których władza uznała słuszność postulatów robotn. i m.in. wyraziła zgodę na utworzenie niezależnych od PZPR związków zaw.; spowodowało to odsunięcie od władzy E. Gierka i wybór S. Kani na I sekr. KC PZPR oraz przyjęcie nowej polityki, tzw. socjalist. odnowy; IX 1980 wyrażono zgodę na zarejestrowanie NSZZ „Solidarność” (przewodn. Krajowej Komisji Porozumiewawczej L. Wałęsa), który szybko przerodził się w szeroki ruch społ. domagający się m.in.: demokratyzacji, realizacji postulatów socjalnych, zniesienia cenzury, odkłamania historii ruchów niepodległościowych (szczególnie stosunków pol.-sow.). Sytuacja w PZPR (IX Nadzwyczajny Zjazd VII 1981 potwierdził istniejący w niej impas polit. i jej niezdolność do zasadniczych reform społ.-gosp.), poczucie zagrożenia, chęć utrzymania władzy oraz naciski ze strony ZSRR i partii komunist. państw ościennych (groźby interwencji) spowodowały przejęcie władzy w partii przez grupę wojsk.: II 1981 desygnowano na premiera gen. W. Jaruzelskiego, a X 1981 wybrano go na I sekr. KC PZPR; zagrożenie monopolu władzy partii przez próby wprowadzenia pluralizmu w życiu polit. (wzrastająca rola polit. NSZZ „Solidarność”, której zjazd delegatów IX–X 1981 w Gdańsku opowiedział się za pokojową drogą do przekształceń ustrojowych, rejestracja NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”) spowodowało decyzję ścisłego kierownictwa partii o wprowadzeniu 13 XII 1981 → stanu wojennego, w którego wyniku władzę przejęła Wojsk. Rada Ocalenia Nar. (przewodn. W. Jaruzelski); w niektórych miejscach (kopalnia Wujek) wprowadzenie stanu woj. odbyło się przy użyciu siły, powodując ofiary; mimo represji wobec działaczy Solidarności (internowania, aresztowania) i drastycznego ograniczenia praw obywatelskich podjęto działalność konspiracyjną oraz bojkot oficjalnych form życia społ. (gł. przez inteligencję); powstało alternatywne życie kult. i polit. (wydawnictwa poza cenzurą); zniesienie stanu woj. 22 VII 1983 przez Radę Państwa nie likwidowało w całości represyjnego ustawodawstwa; w okresie poprzedzającym stan woj. oraz w latach 80. doniosłą rolę odgrywał Kościół katol. starający się wpłynąć na łagodzenie represji i obejmujący swą opieką działalność niezależną oraz prowadzący przez duszpasterstwo dzieło odnowy moralnej; jednocześnie władze starały się zrealizować koncepcję frontu porozumienia nar., tworząc Patriotyczny Ruch Odrodzenia Nar., do którego zaproszono przedstawicieli niektórych środowisk katol. gotowych pójść na kompromis z władzą; tworzono nowe związki zaw. (dotychczasowe rozwiązano 8 X 1982), zjednoczone 1984 w ramach Ogólnopol. Organizacji Związków Zaw. (przewodn. A. Miodowicz). Od 1982 starano się wprowadzić (nieskutecznie) reformę gosp. (samodzielność, samorządność, samofinansowanie przedsiębiorstw, wprowadzenie elementów gospodarki rynkowej), czego efektem było narastanie inflacji oraz nasilenie mechanizmu uwłaszczania → nomenklatury; dokonano także połowicznych reform systemu polit. funkcjonowania państwa, m.in.: powołano 1985 Trybunał Stanu i Trybunał Konst., 1986 Radę Konsultacyjną przy Przewodn. Rady Państwa, 1987 Rzecznika Praw Obywatelskich. W 1988 kolejne strajki, pogarszająca się sytuacja polit. P. na arenie międzynar., zmiany polit. w ZSRR (reformy M. Gorbaczowa) doprowadziły do podjęcia przez władze (na mocy postanowień X plenum KC PZPR XI 1988–I 1989) dialogu z opozycją polit. (utw. XII 1988 Kom. Obywatelski „Solidarność”) oraz środowiskami katol. (spotkanie min. spraw wewn. Cz. Kiszczaka z L. Wałęsą), czego skutkiem były II–IV 1989 obrady → Okrągłego Stołu, podczas których ustalono kompromis w zakresie reform polit. i gosp.; IV 1989 zarejstrowano NSZZ „Solidarność” oraz NSZZ RI „Solidarność”. Trzecia Rzeczpospolita. VI 1989 odbyły się wybory do sejmu (tzw. kontraktowe) i wolne wybory do senatu, zakończone zwycięstwem kandydatów Kom. Obywatelskiego „Solidarność”; w obliczu załamania się systemu gosp. oraz powszechnej utraty autorytetu przez PZPR doszło do sojuszu polit. pomiędzy Kom. Obywatelskim a ZSL i SD; powstał nowy rząd koalicyjny (Kom. Obywatelski, ZSL, SD, PZPR, premier T. Mazowiecki) zdominowany przez dotychczasową opozycję; na prezydenta (1 głosem) Zgromadzenie Nar. wybrało W. Jaruzelskiego; dokonano zmiany nazwy państwa na Rzeczpospolitą Pol.; 1990 rząd podjął szerokie reformy gosp. autorstwa wicepremiera L. Balcerowicza, zmierzające do zlikwidowania hiperinflacji, głębokiej restrukturyzacji w kierunku gospodarki rynkowej i prywatyzacji; reformy te stały się podstawą do uzyskania 1991 przez P. redukcji zadłużenia zagr.; nastąpił rozpad dotychczasowego systemu polit.: I 1990 rozwiązała się PZPR, przekształcając w SDRP, ZSL przekształciło się w PSL „Odrodzenie”, następnie połączyło z PSL; przeprowadzono gruntowną przebudowę ustroju polit., powstał system wielopartyjny, wprowadzono pełen zakres swobód obywatelskich; wiosną 1990 doszło do rozłamu w Kom. Obywatelskim oraz OKP na skutek istnienia różnych koncepcji przekształceń polit. i ekon. oraz odmiennego stosunku do kwestii rozliczenia elity władzy PRL (tzw. gruba kreska); powstały rywalizujące ugrupowania polit.: PC — zwolenników szybkich zmian i elekcji L. Wałęsy na prezydenta oraz Ruch Obywatelski Akcja Demokr. (ROAD) — odwołujący się do tradycji lewicy niepodległościowej i skupiający związanych ze środowiskami inteligencji katol. zwolenników koncepcji reform polit. prezentowanej przez T. Mazowieckiego i B. Geremka; ugrupowanie to utworzyło 1991 UD; XII 1990, po zwycięstwie w powsz. wyborach prezydenckich L. Wałęsy (pokonał T. Mazowieckiego i w 2. turze S. Tymińskiego), prezydent RP na uchodźstwie R. Kaczorowski przekazał elektowi insygnia władzy prezydenckiej; po dymisji rządu T. Mazowieckiego premierem został I 1991 J. K. Bielecki, którego rząd kontynuował politykę reform. Przemiany w P. doprowadziły do odzyskania przez nią suwerenności międzynar., co zostało przyspieszone przez rozpad dotychczasowych sojuszy (rozwiązanie Układu Warsz. i ewakuacja wojsk sow. zakończona 1993) oraz powiązań gosp. (likwidacja RWPG); P. weszła na drogę integracji z państwami Europy Zach. (1991 czł. Rady Europy i układ stowarzyszeniowy z EWG, ratyfikowany przez UE 1993, 1998 ustalenie kalendarza negocjacji oraz daty przyjęcia — 2002, P. do UE, XI 1991 traktat z Niemcami o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, utworzenie pol.-niem.-fr. porozumienia polit., tzw. trójkąta weimarskiego), dobrego sąsiedztwa ze wsch. sąsiadami (1993–94 ułożenie przyjaznych kontaktów z państwami bałtyckimi i Ukrainą, traktat o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy z Rosją); P. wyraziła swoje aspiracje do członkostwa w NATO (decyzja o przyjęciu 1997, od III 1999 czł.); wraz z Węgrami i Czechosłowacją P. utworzyła 1992 → CEFTA. 27 IX 1991 odbyły się wolne wybory do sejmu i senatu; przyniosły one przewagę małych partii w parlamencie; prezydent powierzył misje sformowania rządu B. Geremkowi (UD), a następnie J. Olszewskiemu (PC), który XII 1991 utworzył rząd kontynuujący politykę gosp. poprzedników, co zaowocowało zahamowaniem recesji i zwolnieniem tempa spadku produkcji przem.; konflikty rządu z prezydentem oraz niefortunne przeprowadzenie lustracji doprowadziły 4 VI 1992 do obalenia rządu J. Olszewskiego i nieudanej próby sformowania rządu W. Pawlaka (VII 1992); 11 VII 1992 powstał koalicyjny (UD, KLD, Pol. Program Gosp., ZChN, Partia Chrześc. Demokratów, PSL-PL) rząd H. Suchockiej (UD); VIII 1992 uchwalono Małą konstytucję (weszła w życie XII 1992); 1993 podpisano konkordat z Watykanem (ratyfikowany 1998); niepokoje społ., wywołane tempem reform gosp. i strukturalnych (2. poł. 1992, V 1993), spowodowały wniosek posłów NSZZ „Solidarność” o wotum nieufności dla rządu, czego konsekwencją była jego dymisja i rozwiązanie sejmu przez prezydenta. Nieudana próba stworzenia prezydenckiej partii władzy (BBWR) oraz rozdrobnienie partii centroprawicowych doprowadziły do zwycięstwa postkomunistów (SLD), którzy utworzyli wraz z PSL i pocz. UP rząd premiera W. Pawlaka, kontynuujący politykę gosp. poprzednich rządów; XI 1993 P. ratyfikowała Europejską kartę samorządową; spór koalicji rządowej z prezydentem dotyczący gł. zakresu kompetencji poszczególnych organów władzy państw. (tzw. falandyzacja prawa od nazwiska prezydenckiego min. L. Falandysza); VI 1994 odbyły się wybory samorządowe — potwierdzenie wpływów społ. gł. partii polit.; kontynuowano prywatyzację (mimo zwolnienia jej tempa), nastąpił wzrost produktu krajowego i produkcji przem., spadek produkcji roln. spowodowany trudnymi warunkami klim., ustabilizowała się stopa bezrobocia, obniżyła inflacja; III 1995 kryzys polit. koalicji PSL–SLD zakończony ustąpieniem W. Pawlaka i powołaniem J. Oleksego na premiera. W obliczu wyborów prezydenckich stronnictwa prawicowe podjęły próby porozumienia, zakończone niepowodzeniem, w rezultacie czego jedynym poważnym przeciwnikiem dla kandydata SLD A. Kwaśniewskiego pozostał L. Wałęsa, który jednak przegrał w 2. turze (XI 1995) nieznaczną liczbą głosów; XII 1995 na skutek oskarżenia o szpiegostwo J. Oleksego doszło do poważnego kryzysu polit. zakończonego dymisją premiera (wybrano go na przewodn. SDRP) i rekonstrukcją rządu z W. Cimoszewiczem jako premierem; 1996 P. stała się czł. OECD; w obliczu wyborów parlamentarnych 8 VI 1996 powstała z inicjatywy kierownictwa NSZZ „Solidarność” AWS, skupiająca partie i środowiska centroprawicowe; katastrofalna powódź na pd. i zach. kraju VII 1997 ujawniła niewydolność administracji państw.; IX 1997 zwycięstwo wyborcze odniosła AWS, która w koalicji z UW utworzyła w październiku rząd premiera J. Buzka; pocz. 1998 przyniósł poważne kontrowersje wewnątrz AWS i koalicji AWS–UW wokół kształtu reformy terytorialnej oraz tzw. drugiego planu Balcerowicza, zakładającego dokończenie restrukturyzacji gospodarki i zredukowanie inflacji do wielkości poniżej 10% rocznie. W III 1998 rozpoczęły się rokowania w sprawie wstąpienia Polski do Unii Europejskiej; III 1999 Rzeczpospolita stała się członkiem Sojuszu Atlantyckiego (NATO). Od 1 I 1999 rozpoczęto wprowadzanie reform: 1) samorządu terytorialnego (podział kraju na 16 województw i 373 powiaty), 2) ochrony zdrowia (powołanie kas chorych), 3) ubezpieczeń społ. (tworzenie indywidualnych kont w ZUS i powstanie otwartych funduszy emerytalnych), od 1 IX 1999 zreformowano strukturę szkolnictwa (6-letnia szoła [podstawowa, 3-letnie gimnazjum oraz 3-letnie liceum); VI 2000 słabnąca koniunktura gosp., krytyka błędów we wprowadzaniu reform oraz spory polit. spowodowały rozpad koalicji AWS-UW (powstał rząd mniejszościowy); X 2000 w wyborach prezydenckich, w 1 turze, zwyciężył A. Kwaśniewski (uzyskał 53,92% głosów). W 2001 część ugrupowań i działaczy opuściła UW i AWS (przekształciła się w AWS Prawicy) i powołała m.in. Platformę Obywatelską, Prawo i Sprawiedliwość, Ligę Polskich Rodzin. W warunkach stagnacji gosp., kryzysu finansów publ. IX 2001 w wyborach parlamentarnych zwyciężyła koalicja SLD-UP (41% głosów w wyborach do sejmu), która X 2001 wspólnie z PSL utworzyła rząd (premier L. Miller); mandaty poselskie uzyskali również kandydaci Platformy Obywatelskiej, Samoobrony, Prawa i Sprawiedliwości oraz Ligi Polskich Rodzin; UW i AWS-Prawicy nie przekroczyły progu 5% głosów (8% obowiązującego dla koalicji). W XII 2002 Polska zakończyła negocjacje z UE, a IV 2003 podpisała traktat akcesyjny, zatwierdzony w ogólnokrajowym referendum w VI 2003 — z terminem wejścia Polski do UE 1 V 2004; w polityce wewn. powrót koniunktury gosp. zagrożonej narastaniem długu publ. (próby ograniczenia wydatków budżetu państwa) i spadek notowań obozu rządzącego wobec ujawnienia zjawisk korupcyjnych (tzw. sprawy: Rywina, Orlenu i PZU); od 2003 pol. oddziały wojsk. uczestniczą w stabilizacji Iraku.

Mężczyźni rzadziej niż kobiety zwracają się o pomoc do osób trzecich, podczas zakupów. W podejmowaniu konsumpcyjnych decyzji liczą przede wszystkim na siebie.

Gry komputerowe stały się bardzo realistyczne, co jest w szczególności widoczne w odniesieniu do gier o charakterze militarnym. Armia USA wykorzystuje je podczas rekrutacji oraz normalnego treningu.

Mądrzejsze decyzje podejmujemy… z pełnym pęcherzem - do tak niezwykłych wniosków doszli naukowcy z holenderskiego Uniwersytetu w Twente.

"Super-rozpoznawacze" - jak określają ich autorzy badań, potrafią po latach rozpoznać twarz kogoś, kogo minęli przed wielu laty.

wciąż pogłębiają się różnice między społeczeństwami cyfrowymi, a tymi, których na internet nie stać

Już nigdy nie będziesz martwić się marnowaniem żywności „po terminie”, a świątecznego karpia kupisz nawet w lato. Wszystko za sprawą nowej substancji o niezwykłych konserwujących właściwościach

Aż 85 proc. Polaków codziennie odczuwa stres i niepokój. W tej grupie 60 proc. osób stara się go rozładować, ale nie zawsze w sposób korzystny dla zdrowia

Wbrew panującym poglądom, trudności z poczęciem dziecka są w 50 proc. związane z niepłodnością mężczyzny, dlatego kobieta i mężczyzna powinni się badać w kierunku niepłodności równolegle